A casa dos grandes pensadores

Bem-vindo ao site dos pensadores!!!

| Principal |  Autores | Construtor |Textos | Fale conosco CadastroBusca no site |Termos de uso | Ajuda |
 
 
 

 

 
Prosa
 
CINCOLOLO VA MONGO KUKU 1ª PARTE
Por: Joaquim Mbatchi

Mu `mvu 1975 mwamuna mutona `nzingu, búna to mputu `nkandi kabasika mu nsi-ayi katula mu ivika mumpyokolo lunana limvu i ndambu, lembu ti banka bitubanga ti mputu `nkandi kasa tutula mu cinkole cimvele ko. Naveka lukezo nandi ulanda `mpuupu mu insitu muna kaba bwinji uboonga lubakala i cintumu ci nsi. Babasikila ku `nsitu Mayombe, kuna babavangilanga `mvita i, ntangu kakota mu Cyowa, baba lukufi lusambwali lu unwanyi bilekama. Balandangani ba Hólden ivandi baba, vanji bákana mu lutangu lunene ko. Mu ntangu ina bakótila amu Kabinda, mízila, kati baana ba Neto i ba Hólden babakana zimpaka i bavotangana mu `nzingu ono ufwila Gika, tonina kuna Mongo Cizu, kuna bankúmbilikila litende lina likota m’uta bunene buna kabasazya i kabafyúnjinikina matende mu nkuma ziná zi Cyowa, bikilanga kwandi muna ufúma bibantangana baana ba Holden, bana bazimbala mu nsi-ayi kuntwala ndambu ulumbu.

Ntangu ibadúduka `nzingu, buna ti befo tukele vana livambu litampuka ku nzo `mbuku nene, mu `ntanda nzo zikele mu nzila inangukwina vana Governo Provincial bwinji kwenda ku Museu, nzo sinu yintanda lubakala. Vavana tutambwila bakala limweka li mwisi Zaíre ono ubatiina zinkumbwila; udodomona livitu li nzo, tunzibulwila i búna to kakota, kalundamanga ku si ciika; ilumbu bene mam’ami, mama Deta, saka madezo kalamba; uteela libakala bene bwinji kenda v’iyalu muna ke buka masasaka vanji mu ibila ci booma buna bunkotelela, `nkuluntu bakala ubaya ulya. Muna ilumbu cinlandila, buna ti mbazu imevola, libakala bene libasika i lisa bemonika nkumbu inka ko.
Baana ba Hólden banka balyomba i banmose bavutuka `nyece ku Kongo li mbusa manya, basabuka nzadi bwinji uvutuka kuna babasikila, kuna Kongo li Ntotila.

Tatikila kwandi muna ilumbu ci 8 yeke zitikila muna ilumbu ci 11 ci ngonda kumi imweka, ntangu ina iyalama zitata zyami zi ncyento, Malata Fingu i Zabela Mwila, `nzingu `nnene ududuka mu ntokongo ziná zi jungu li Kabinda. Baana ba nsi bana bayenda kubamena ku `Ntombo-Yanga, ku Kisangani, ku Kitona i muna maziku manka ma unwanyi bilekama bintoto ubatwalisa Sese-Seko, bamána `ntela bwinji ucolangana `mpuupu owo naveka lukezo kayenda kubasya mu `nsitu Mayombe bwinji kunkosya mu Kabinda.

Njye zabizi ibila cina mputulukezo kavanjila mawomo? Ibila nandi ucyenga lámbisa cintumu cyandi mu imvu tanu; mu yindu lyandi ntangu bene-ina, amu Kabinda, `mvele uba luzabu luyelengene lunkanda bwinji utambula i ulyasa nsi i bantu, bwabuna mundele kavangila mawomo. Kaza, buna ti ma Kongo mamwali matubelameze mamatambula lipanda, baana Kabinda bafinda zimpaka bekala ku si lutumu lu mundele; Babá vantwala mambu bene Denete, Nzita i balandangani bawu. Babángula mana mabakamba Pinheiro da Silva, ono utubila vilyabu:
- Minu nke mwana mundele mputulukezo i mam’ami mwisi bwal’abu, mwisi Chinga. Mundele kamatuba ti nandi zoleze betumina mu imvu tanu bwinji ukúbika bubote basi Kabinda, kubabweela luzabu lunatunu cintumu ci nsi, i kuntwala imvu tanu bene-oyo nandi welavana lipanda li nsi inu. Mamonso omo banza, maba kwandi mambu maluvunu, ibila muna `mvu 1974, bimvuka bitatu bi Ngola, FNLA, MPLA i UNITA bakutangana ayi mputu `nkandi ku bwete li Alvor, kuna babúndila Cabinda mu lutumu lu Ngola; kuna Alvor kwakuna mputu `nkandi kavunjila UNITA i FNLA ti kuntwala lipanda li Ngola bimvuka bitatu byelvanga `nkunji nsinsani lubyalu i cimvuka cina cyelalunga cyawu cyelakala cantwala lutumu lu nsi. Kokwabu, MPLA wekiliila banka `nseenga ku si mazi; ubutu bi Eugénia Neto biyilikila António Agostinho Neto mata muna ukuncya banka bwinji nandi kayala tonina ku bwete licintinu ci Ngola yeke lakumunanga.
Kuna kuba Nzita i libamba lyandi, tula va si Nzambi kaboonga.
- Befo cyuma titomba lipanda l’itinya citu cyonso cintoto, mu ntinu i mu nzaci. Mundele kavutukwa mu nsi andi, kuna mputu kuna kafuma. Cyuma titomba “independência total imediata”.

Muna mamb’omo, bakululwa i baviika iliimbu ci mputu-`nkandi, baléngula mabaaka mu nzila makalu, va mongo bitimi, basiimba zikayangulu bwinji ukuka mindele, bafinga i batuumba Themudo Barata, ono uba mfumu luyalu luntoto Kabinda mu ntangu mundele. Basi Kabinda buna bavanga mpila mamb’omo mundele ubasya minkondo ngó i uyenda kelanda `mpuupu ono uba munsitu Mayombe bwinji kiza tuvubalala.

Mawomo mawu mavanga bwinji `mboyo batende ba jungu li Kabinda fita víndama ku mbusa manya muna kekubama, bwinji unwanisa nandyowo mavubalala nsi i bantu. Abu like ti nandi utumisa bakundi bawombo bana bayiza `mbweela myoko, bikilanga kwandi unwanyi bi Kuba, bi Hungria i bi Rússia, bina binyilikila mata ma mpila mu mpila, muna `mvita ntete baana ba Makongo, Mangoyo i Malwangu, lembu ti bacinda fyote bakata lunga; bavutuka mbusa, ibila ivandi nkubamenu isa ba beene yi mbote ko.

Mu nzitukulu `mvu 1975, buna ti João Ngende masabukwa `nlilu, mam’itu i zinkomba zyami, tunanguka ku Cyowa muna kezingila ku bwala, buna babika ke bakulu ba “Ndeku zi utuba mantuungu buna Bungu lyela fwana”. Tuvíkila vana nzo nkak’itu Mpila, vana tuzingila ayi likanda litiina ku Prata, bikilanga kwandi ba nkaka Bayobisa i mwan’andi Isaku, `Nzangala i banka. Muna ibila ci `mvita ono ubavumba mu nsi, kuna bwala bwitu kutambukwa ivandi basi Ndunzi-Ntandu, bana babatinanga i vutukwanga.

Bakuluntu tudenga muna bwala ntangu ina tuyenda kezingila kwawu ba nkaka Joaquim Lanzyobo, `Mbunga, Maurício, João Njimbi (Njunku), António Sambo (Bweteta), Miguel Zinga, Mpadi, Zidolo Ibala, Afonso Kende, Ibwanga, Fátima Nzazi, Imambu, Mpuna Ibala, Bódodo, Zola, Mpoba i banka. Babons’obo i baana bawu, basi Sintu i basi Bungu mu salu bi `nsitu babazingilanga i mu cintwali. Nkomba tatu zibatulanga fyote `ntengu mu Sintu, baana ba Isita ci Bweteta. Zola unwana baba; zinkumbu zinka simbana mata bwinji vuvuzyana, i kete bafizi nwanin’ovo, ntangu ukwambula ya fwana, babonso bafwene ukala iyalu cimweka bwinji vavanya imvese mbizi i udwina mayaka mazónzama. Miguel Zinga isalu cyandi ciba umaka manjyemvu, uvonda mimpyaty i zinteke-nteke ayi ulamba. Ngolo ka ba m’uzaba upikula bwalkazi kuna Bwibwiti. Ntangu minu iyenda ku bwala, buna ti nana limvu like yami, ibazolanga beene ukwenda ku Bwibwiti kelya zinuni. Ibubu ibambuka mbundu, ilumbu cimweka iyenda kwawu, vana ivutuka ku nzo ba-nyuvula cina ilya; ntangu bene buna ti ibubu cizabiizi ko utuba mbembu bwala, `mvutu ivaana wakwawu: “eu comi nteke-nteke lá no ilála do vovó Miguel”.

João Njimbi (Njunku), uba bakala limweka likula, lilenga i nganzi wombo iba yandi. `Nkam’andi lizina lyandi liba Madelana Mpanga i ubuta yandi baana batatu: Ngwende, Zoze i Lembe. Muna bacyento bonso ba bwala, Madalena Mpanga nandi ubavyokanga ubulwa ke `nnuni. Njunku ka ba, sina ki sina bevitulwanga; fwana nkaka ami Mpanga uba mvumbi nkuba.
- Ah Madalena Mpanga, abu makala kwaku oko cikuku bene ocyo yekesyanga him-him, i volanga, him-him i volanga. Masa ityamuna bwa su obo njye kizi nsakanina kwaku!
`Nkazi kamana bevanga `mvyungu kuna cikuku, ti na `nnuni mu nzala kakele, na ukota kwawu yeke lumbilanga to. Yuwa kuna kikwamikina `nkazi:
- Mata, mata que não tem dona!, dede ti vonda, vonda ka ba mpwili ke `mvele ko.
Ilumbu cinka, Njunku abu kamana kwandi beenga, dasukwila ngolo, usimbila `nkazi itali kizi `nwindilika cyawu, vanji Nzambi na uba va kati bwawu kamanga kucinonganena, fici to nkanu uvinguna `ntu Madalena Mpanga.

Ntangu itoona ukolama luzingu lu bwala minu ibasákananga ayi balyami mu itonga cimweka, Afonso i Fiel (baana ba mama Cândida Mabumba) ayi Manuel (mwana mama Joana i tata Jordão). Abu itoona kwendanga mu nzo `nkanda isákana ayi basi Bungu ivandi, bikilanga kwandi Bembele, Futi i Tati. Buna ti mu pré nkele, nguli nzo `nkanda tubalongukwelanga `nsákata, baka kuntwala batuvyocya mu nzo `Nzambi. Muntu ntete utulongisa Teresa Izovo i abu kabuta mwan’andi ntete biza kututambula ke `nnuni-andi Edó Baza. Nkumbu wali imwena mpasi ntangu iba ku bwala; nkumbu ntete, `nmoko “merenge” uba ibwilu kuna Bungu, minu kizi maka mum’bulasi uba va nganda nzo tata Cassiano Mbamvu, isonuka, ituuta usu va mongo ikundu cimweka ciba vawu iza kuvúkuka liyilu; ifwa ngamba, vanji muna nkonga bana babasákana yami `mvele uzaba; ntangu mam’ami kayenda ke mbilanga u ndenga minu veka vana ibwiila; u ndata ku nzo i muna bwilu bene kizi mbuumba mazi ma mbazu. Mpasi inmwali imona minu, mu ntangu ndongukwelo; barrote imweka iba iyekama mu ibaka ci nzo Nzambi, ayi lusense múna-mwawu, yawu ba-nyikuna ke Bembele, barrote bene kizi mbwila mu `ntu i lusense lwiza ku ncokama. Batúmuna lusense i ba ndata ke `nlonguso Bonifácio Sumbu, ono u ntobula ntumbu muna manga ubakana têtanu. Búna imana ubukwa kizi bevutukwa mu nzo Nzambi de ku nzitukulu malonje.
Na Bembele bene-owo likuwa, kasa ba imwamwana cinsika ko, vunza liwombo kaba. Buma kababelanga, bakunlinda ucina, búna to bamvene ikoza, nkomb’andi Zinga na wiyola “be, be, be, be, belebele bintwiisi ko, belebele bintwiisi ko, bebebebebebebe, belebele bintwiisi ko, bintwiisi ko...” i nandi na wivonda ucina. Lizina li Bembele ivandi li-nyongisa beene zimama zitu, ntangu kaviika `nsakata ono usambwisa mbazu imana nyengisa nzo nene yi Mpuna Ibala.

Kuna Bungu kuba nzo mweka yi banga ibazingilanga nkaka Mpadi, mwana Iwana ci Nzaza, uba nkomba Mangumbu ma Nzaza, ono utola Njyembo moona. Muna nzila izibula basi Merika, mose wekwenda ku Ntandu Bungu, kwakuna kuba ibanga ci mabaya, batelikela mu makunzi m’inti. Muna nzila Merika inmanga iba mwawu. Ntangu ina tubalongwanga, buma tubabelanga, befo basika mu “recreio”, tufwene unónama mu nzila bene bwinji kenonga zimanga, mu ntangu ina zyeta liwa. Nkumbu zinka, befo uvitila va `nsina `nmanga, kamana citumuna mpemu zimanga zyeki sonuka ziwombo, vanji befo umwena buna tukinkwili zintinu ibila babatuvunjilanga ti njye mwena bwawu, bikilanga kwandi mu ntangu va mbata, buna zaba ti bimbindi byeka v’insina inmanga bwinji ivawu unonga zimanga. Bakana manga to tubalyanga befo basika mu “recreio”; tubavelanga ivandi ufilu, utwamba i malolo ma ntandu; byuma binani tubavondilanga nzala.

Mu lumbu bi lumingu, buna minu ibamwenanga, tikwenda mu `nsambu kevwilikila malonje ma Mfumu mu mbembu nkaka Maurício, vo Simão Buku, befo ubasika mwawu tivutuka ku nzo bwinji ubuka masasaka i mu ntangu masika tubakwendanga ketala batende bivindubula ndimbu; ntangu bene-ina tubazolanga umona basi Bungu fwana bita ayi basi Njyembo, bita ayi basi Su bu Ntandu, ayi basi Kaba Sangu obo babakwendanga ku bwala mu “saviem” yi Mwana Mambándila. Lyambu limweka tubamonanga lina libabivisanga fyote usavu bi ndimbu malu; njye mona ti banka besi nwa makonga, buna banmose bamadasuka, besivanga livunza, bantu bekifingazyana, bekinwana. Kete maba, mabamonikanga beene ko, ibila bakuluntu baba kumatolukwelanga ko, babazabanga ukaanga masoso muna usima uyoko bi mbanza.

Muna utalila mambu ma nzingulu, basi bwala luzingu lwawu mu `nsitu i mu ntandu: babakala cyau umaka malavu, utina zingazi, ubuunda zisola, uloba ayi ubwela vo ulenga ubulu, uvanga zindima zikafi; bacyento cyawu isalu usola, useenda, ufudula `ntoto yeke udyuka mwawu mboongo. Mam’ami Deta ku bwala kayonzukwela, mu myoka tat’andi ncyento Melya Nyongo. Búna kakwela bwawu vanjyoko kayendila ku Cyowa kezingila i, bakana ti ku Cyowa to kazingila; uzingila ivandi ku Mbanza Kongo i muna Luwanda. Abu kavutuka ku bwala mu `mvu 1975, kasa zimba isalu cimvele ko ci basi bwala. Useenda uzanji mu ntandu Ngoyo, i uba kutunatanga ku Njyembo kekwanga matutu mana tuvangila ikambu mu senda uzanji. Usólila ku `nsitu Viinda ayi Zabela Mavinga i bacyento yandi banka, kuna kubabasikilanga mayaka mana kabanatanga ku Cikaka i ku Cyowa, mu `mvu 1976. Mamons’omo ntangu maba, befo ubabana, ni zabanga ti malu meka nduka uba mu nzila.


BUNSI BUYIZA TYAMUKWINA LIBUNGU FWANA?
Njye witomba uzaba banani bavanga maala mamwali omo utyamuka, bwinji zinkomba i zinkaka zitu umana kesindila ku mbusa manya?
Cya lumb’ocyo, mu ntangu bwilu, buna ti befo ubabana ibubu ticyesa meso, kuna bwala kumonika twanya bi DISA, unwanya bi `mpuupu i zikubanu, keciika Bony Sumbu. Abu bazaba ti bakazi bwali baba yandi muna nsi, batonina ke `nlonguso Josefina.
- Kunsi kukele `nnuni aku?
- `Nnuni ami kavakele ko, ku bwete kayendeeze.
- Befo ku bwete kwawu tifuma i batukambizi ti nandi vutukwizi ku bwala. Utukamba kuna kakele.
- Cizabizi kunka ko muna manga uba ti ku Cyowa.
Buna bayuwila obo, banónama ku nzo `nkazi `nka, Suzana, kuna Bony katomba swamina ku mbusa zisyapa ziba ziyekama mu ibaka ci ivinga cinzo. Abu limanga uba yindu libote, `nkazi unkamba bwinji kabasika ku nganda i, kizi yenda ku si inkáfi kuna kaswámina.
Twanya bi `mpuupu abu bivitila kuna nzo Suzana, bidodomona. Vana bikota bitona ukonya.
- Kunsi kukele `nnuni aku, befo batukambizi ti kwakuku kilembekela bwilu abu.
Suzana monanga ti kambana bakámbana ayi Josefina, búna butúbila `nka bwabuna ivandi kavanina `mvutu.
- `Nnuni ami kavakele ko, ku bwete kayendeeze yono, injwabu kavuutukizi ko.
- Túba bubote!
- Cyelika cyonso cici ituba, cizabizi manka ko.
Umweka muna nkonga ubasya “punhal” ina katamba `ncyento i kizi menekena vilyabu:
- Ti tubakizi udenga `nnuni aku vava, cyuma aci nkanu cyawu tumam’banda mu `ntima.
Sumbu bawu uvanga mawomo, batekeze vyokila ku Nganzi muna keciika Edó Baza, ono ivandi bamanga udenga i sumbu bawu unangukwa bamonisena Suzana mbeele masodadi ina iba bwinji ubanda Bony Sumbu va `ntima mose ubakana mu myoko awu.


IBILA MBISI BACIKILA BANTU BABWALI BENE?
`Nkulu katuba “ngongolo nomba kafutama lyambu”; mwisi ufutumukanga ko vana vakambwizi mbazu. Bwabuna ivandi bana batwama ubutuka batúbila ti “nkonde k’ulya lyambu sala”. Edó ayi Bony bafita sala filyambu lina unwanyi bi mpuupu bibatombila kubavozya. Ti bawu bantu babasalanga yawu, nkumbu ziwombo basi DISA bene babakwendanga ku bwala, babadengananga, ubula yawu zinkungu, unwa yawu; bawu ivawu ntangu ya fwana, babakwendanga ku Cyowa kebavúmbula zimpolo. Lyambu mbisi lityuka vawovo lina livanga bwinji «`nsinga dezo uvotangana ndaya»? Bakuluntu bitu ba bwala basula lyambu bene. Bony i Baza basákanina mbeele leeze, i na úvwa yawu kakata be ivutula mu lubundu. Inlonguso itu “lisuku li nzinzi liba yawu”: tésila ku mbusa tésila kuntwala; nkonzo wali ibaliila, babwali balya byazi binkutu bi nkatu, bayálala mínu i bavya zintinu muna ketomba mazi bwinji vozisela tulimi i ulíli bi munu. Basábuka Jubungu, batazya oko kuyenda bayaya muna kesukula `nsamu «`nsamu owo baliila Malila, Malila owo baliila mu utebe; mbyem mbyembil’imvese...»
- Ah bankomba, kete lukele... beno kizi belaba buna nsi ibungene.
- Mambu mbisi mivyoka?
- Mana mivyoka lumazabizi ko?
- Mweeene zingongongo zyekimána baana ba susu; maluli mawombo mamavavukwa. Tombanu b’usila bwinji lwenda kakila baana ba susu bana bakutyamukwizi.
- I beno bunsi lumabaka vitilila kwawaku?
- Befo tupodi bemonika ko va meso ma `mpuupu, buna tubúngene! Befo biciika i mose tusatiina ko, nkanu twekibóla mu si `ntoto.
Bwawu, baana ba mama basa benyika ilu ko, batelama i batula malu mu nzila, bwilu i mwinya, bwinji uvana `mvutu muna mpolo zimbi zina batambula.
Ciba lumbu cimweka, vancesele bwisi bu lumingu, buna ti befo ubábana ibubu tukotukweze ko, ndambu bakuluntu ba nsi batumuswa, búna zabili kwaku, muna ufuma bina bizabangana, bikilanga kwandi muna mabindu. Muna nkungu zyawu batubila mawombo matalila keba-keba ina ibatombulwa ntangu bene-ina. Bayaya banka bana babasika va bwala nsi ibamona.
Ilumbu bene cifika uba ilumbu cinkunji, ibila tumona bakuluntu uvonda zisusu, zingulubu, vwadangu, balamba bilya bina tubalyanga to mu ntangu `nkunji. Banmose batona utuba amama.
- Bubu cyawu ilumbu cisinu tilembekela va bwala abu, malu ma nzila meka, tikwenda ku mbusa manya kelanda lukuku.
Befo bawombo tumona nyenze ukwenda ku nsi bene-ina tubakúwilanga mu mpumu, kuna baana ba mama baye kubamena bwinji ucolangana nandyowo uyiza tuvúbala.

Mansi mesimonika vawu? Sumbu bamama uzitika ulamba bwinji befo tutefukwa, twesi kuwa `ntwinga kalu limweka ku fula li Su bu Ntandu, liba kalu li basi DISA. Zimbukwila vovo bamvimba beka kinkulwanga zintinu, tonina ku Sintu, muna kelosukwanga, tinanu, tinanu, teke víndamanu mu mbusa zinzo eee!
Befo bawombo tutiina, i bobo tumatiina likalu likota va bwala i bana baba mwawu bamona bwala bumbulu, basúsukwa i biza kutelama mu nzila, vantwala nzo Miguel Zinga, ono badenga va nganda. Baba bantu bwali. Bantela i banlya byuvu mu cimputu.
- Kunsi kendeze basi bwala?
Muna ndambu ibaka cinzo andi muba muyekama mungongo `mvindu. I nandi kizi batambulwila vilyabu:
- Limona “bicicleta” ami vana yekameze, bubwabu kwandi ivika, ivami ku Cyowa ifuma, kaza cizabizi ko kuna basi bwala bendeze. Fita ntemenanu nyenda biila nkomb’ami imweka ibeela kuna wanda bwinji izaba kana kevaana.
Buna katub’omo, uyenda mu ntinu i mu nzaci ku nzo Ntonya Fayeta, ukotila va vitu lintwala kizi basikila kuna vitu li mbusa nzo, ufita wampukwila ku si inkafi muna ketiina. Búna bamwena vilyobo batuba mu cimputu.
- Ta ver, o gajo sabia mesmo, por isso já fugiu.
Abu bavutuka vana babiika likalu, bamona itetende cimweka ci bakala, “Sozinho”, banteela mbila, nandi uyenda i bizi kunkúvula.
- Ntonya li Nzazi kunsi kakele?
- Nandi podi uba kuna nzo andi.
Bawu bamona booma uvitila ku Bungu kenlaanda.
- Vai lá ver se está lá e diga-lhe que venha ter connosco aqui.
Sozinho uyenda ku Bungu naveka, vanji nzimbala mbisi kekivanga? Abu kamanga udenga ono kayendila kwawu, ubavutuka ku Sintu muna kekaamba basi DISA ti mwana Balu Sabi i Fátima Nzazi kavakele ko. Búna bayúwila obo batona kunkonya bwinji uzaba mana mabavyoka muna nsi. Sumbu bivanga mawomo, kokwabu nkomb’andi Bernardo kakele kwandi muna kati ku nzo wilekanga. Basi DISA bakaamba Sozinho kakandama mu kalu, i vavovo vesibasikila Bernardo va nganda bwinji kekuula nkomba. Búna bamona `nkuluntu babikila itetende i bakizi kandika nandyono. Bawu mu LandRover babalyatila, bantula va kati-kati, dede ti muna luvati lwawu babwali. Ba-nyikuna likalu, tonina ku Sintu, babálula bwinji unónama mu nzila Cyowa. Sumbu babavanga mawomo, bangu izombe basweme k’utiti, bamene ulekama i babatemena to likalu bene livitila vana itinya cina baba bwinji kulidumunwa. Ntangu likalu litoona ulyata, ku fula li bwala, muna nkonga mbeele, inwanya cimweka cifita basika kuntwala, kabatomba bwinji ubwiila bamonyo bana baba mwawu, vanji banka bazíbula mbazu mu mata mancyo i bizi ku noncya walyawu mu ivumu; Zé unongina soto i inlya ilunzumuka va nganda; baménekene muna kalu bene litende lina linongina tata Bernardo mu `ntu i nawonso uvávuka. Basi DISA babwali bana baba mu kalu batimbuka i batiina. Ilumbu bene-cina, baana ba mama, mamonso mana basalila masa kwenda bubote ko. Basi nsi bwali `mvimba bafwila mu mbazu ina baveka bazíbula i bana babacyenga uvonda bafyelomoka.
Ntangu nsi ibatiina banka babanzila ti masa tubavutuka ku bwala, kokwabu twesi ketinanga tinanga.

Vana tuyenda ketiina, nkomb’ami “Rosária”, ono ibubu uba vwanana 4, usyala uveka mu ntandu muna kabalíla, vanji nkomb’iti mweka unmona i unnata. Baka kuntwala udenga mama Deta wilíla mwana wimanga umonika i kizi `ntambika wawu mu myoko.
Vana usabuka Lijubungu ndambu mambu mamonika vawu. Mama Ngwindi ubíkana kwendila mu nguli i, mwana `ncyo uba yandi ku mbusa unwa zimbombo. Muntu mweka `nka ivandi utulumuka mu `nkoko i vana kabúdama mu mazi kizi yama:
- Bota fora, Bayeta kama ku ntombila k’omo, nyenda tiina “guerra” ku `Mbanda, bwawabu `Mbanda todo envenenado; dinheiro todo no funda água!
Cyacyocyo ilumbu cityamuka bwala bu Bungu Fwana i Njyembo, mu ibila ci mana matusya Baza i Bony. Mamons’omo mamonika muna ilumbu ci 17 ci ngonda inná (ngonda Ndolo) mumvu 1977.


LUZINGU LU BASI BWALA KU SI `NSITU
Lwímbu lyawu lizina li `nsitu usweka basi Bungu Fwana i ti weka kuna nkonzo liyanga, njye sabukwa Jubungu kwakuna kusikamena basi Njyembo Tyemuna. Mu mpyokolo ngonda zincyo bwala bufita vangama ku si inti; bwala bukambulu utwizi bivanganga nkumfu i bipodi ufunda vana vake muntu limonyo; kusa ba nkombo imvele ko, ni limeme, ni susu, ni mbwa. Buna tubazíngila ku `nsitu, tupulanu tu `mpuupu tubazungananga ntangu ka ntangu bwinji kutubandulwa. Imwinyi, mose tupulanu bene twekizungana ku ilu, bamama bana bilamba bafwene udocya mbazu bwinji mwisi manga ufutumuka ku ilu; ibwilu ivandi bantu podi lembekela ko ayi miinda tatama.
Mpila bilya mbisi tubalyanga ku `nsitu? Bína kwandi bibaliwanga buna ti tutiniizi ko: uzanji, myamba fu zi mwila, zimbizi zi `nsitu i binka. Tubalilanga zifu zi mwikla ibila Lulondo nduka ka ba; bakuluntu i batende ba babakala babalékanga ubasula, zindika, inswánji muna muba bakananga bingola, zinzombo, usinga, mindindi i fwanana binka. Muna utalila zimbizi zi `nsitu, nkaka Toma, `nkuluntu mweka mwisi Mazengo, uba `nnuni nkaka Teresinha, nandi ubatubikilanga zincima, vanji tubalyanga ivandi zimpila zinka zi mbizi.
Bunsi buba bakanenanga swikili i salu ina tubalilaanga? Muna nkonga basi nsi musa kambu `mviimba ko ono ubafyelomokanga ku Cyowa bwinji utomba byuma bene obyo, nzabaku ayi binka. Kaza, tubatambulwanga ivandi kuna `nsitu, Mpuna Ibala, ono bamviimba babavekilanga cyonsoko ku bwala. Minu itebuka monyo, ntangu ina 8 limvu iba-yami, ilumbu cimweka, kuna kati ku Lwimbu, nkumfu itona uba ke nkomba wali, vana ukábana byuma bina bavekila ku bwala. Njunku i Bwetete batona utikana:
- Nzambi yaya Njimbi kapodyaku ku mpunja ko... mwana i mwana bongila búna kavekele ndambu-andi mbongo; njye kapodi uvátikila ko byabyonso!
- Ah Bwetete, ah Bwetete, njye kizi nsakanina masa ulaala... hum hum máwa... iselekete ci nzabaku oitocentos... bábara-bábara va merda.
Mamons’omo ibila `nkuluntu nandi ubatombanga uvuunjya ileze, vanji babwali buma babeela “awu mukavuunja awu mukavúnjangana”.
Lyambu limweka ivandi liba kwata yeka ku `nsitu, linani Zoze li Soba kaba kelekelanga ntangu ka ntangu.
- Beno abu lumazola basikanga beene ku bwala, “mbulikoko ikwenda ibanda ukomo”, mwacye! Ono welabakana kwandi ke `mpuupu kanito sindikila makanda mangana makele aku; vitika kwinu beno veka mamonso mana belaluvangila.
Mana mabatubanga Zoze Dwina, mu ntangu nkufi masunduka. Bakala limweka liba-yitu ku `nsitu, libazolanga beene ubasika ku bwala bwinji ke vaka. Ubabasika wombo nkumbu i ubavutukanga, kaza cyalumb’ocyo ubasika i kizi bakana mu myoko zimbene.
- Utukaamba kuna wifuma i cina wisala aku.
- Minu ikala vava. Babonso bayenda i minu, minu veka isyala amu bwala.
- Luvunu lwaku, tukamba kuna wikalanga.
- Minu veka isyala i minu veka iziinga mu bwala bonso.
Nyaka ayi `mpuupu bafindana zimpaka `mboyo isina. Bam’bula nkuba bwinji umona kana podi ufungula cyelika i, buna bamana kunkonya, abu kamanga ucicina, unwanyi bi Neto binkaamba kasika libulu lina kizyamina. Nyaka abu kazitika usika libulu, banka muna nkonga `mpuupu, talanga buna bubeela libakala bene, bayindula ti mpamba kwandi kumvonda. Bayenda yandi de ku Su bu Ntandu kuna banyuvula amama:
- Banani ubutu byaku amu bwala abu?
- Vakele ibutu cyami cimvele ko.
Buna bayuwa `mvutu ono kavana, banata Nyaka ku bwete kuna bam’bíndikila mu uloko.
Lumbu byole, tatu, kuna Lwimbu Nyaka kisi bemonika ko i bakuluntu bonso bakala mbumbulanga.
- Na mwana owo fata bakana vo bunsi! Ilumbucina kabasika i injwabu kisi vutuka ko; mansi mivyoka?
Bawombo batona kubazyana byuvu mu ibila cinkuluntu owo mazimbala.
- Abubu tufwene ukala beene keba-keba, ka nandyowo wimanga umonika, mose ti mu myoko `mpuupu kakele, podi utwala nandi aku i, buna befo bonso tubungene, ibila memvu bene omo misi sakana ko. Bawombo bamatetwa, banka bamazyama i bumonyo mu ibila kwandi ci mambu ma nsi. Ndoko tukala yelele, ah bankomba!
Lyalyolo lyambu li ntete li cinzimbukulu olyo Zoze Dwina kesi vucika bakuluntu yandi ku `nsitu kuna tubazingila. Vanji banmose ivawu babanzimina lyambu bene vilyabu:
- Na mwana owo, bya lumbu obo kamavanga, kamana bakana i ti uba liyindu li utwala memvu akuku, nkanu tumabamona aku. Podi uba lyambu linka. Nyaka ti ubwilama ke `mpuupu, podi uba ti bamvonda vo bannata. Cyonsoko ilumbu twelamazaba.
Cyelika kwandi ka Nyaka uzimbila mu meso ma basi Lwimbu `mboyo ulumbu, vanji tusa fita savula ko ibila `mvele muna nkonga ina tuba unlotila mbi, banka bayetubanga mu baveka, “mpila munt’ono na bafwene fita vonda”?
Nzambi `nnene i witambulwanga isambu ci baana bandi bana binlindilanga mu lufyatu lonso i maana.
Lumbu vyo, lumbu vyo, ntangu abu yefwana, mu ilumbu cina `mvele kayindula, Nyaka uvitila ku `nsitu muna bebúndana mu nkonga bandi. Vana basi Bungu banmona basúsuka, banka bayindula ti fita kwenda ayi zimbene bwinji kesunjikila kuna kuba basi bwala bonso; bamona booma fita kum’belama. Banmose bacyula meso muna mafula monso i buna bamanga umona `mvele, vanjyoko bakizi `mbelama i kum’bumbutila. Kuntwala ulumbu Nyaka uyesukulanga mamonso mana kamona tona mu ilumbu cina bam’bwila de cina bam’bikila; ti na Nzambi kasa ba yandi ko nkanu kavutuka ko. `Nsamu ku suka malenga...

Buna tuducya ngonda tatu ku Lwimbu bangu kabu li “Mbele” bavitila ku `nsitu ono tuba i babasya lingumba li ntete li basi bwala ku “Mbusa Manya”. Befo tusa fita basika ko ibila tubatemena “Manga Ndose Ntu” bwinji ukwenda yitu. Kuntwala ulumbu, ntangu abu iyelangana, João Ngende umonika mu ngumba linmwali li “Mbele” lina liyenda ku Lwimbu. Vawovo, buna tunmona tuyangalala kuwombo ibila nandi usatubika ku Cyowa mumvu 1975, ntangu ina kayenda ku Kinshasa kelimbula baana ba nsi bana babavúma kwawu.
Mumvu bene João Ngende utomba uvutuka, vanji abu ka ba isazi ci nsi, bankandimina ke ubutu bemonika ibila, yayina ntangu mpuupu kavonda Paulo Baveka, bakala limweka mwisi `nsenje Nganzi kuna bwala bu Ndunzi Ntandu. Búna twanya bi `mpuupu bizaba ti nandi ku Kinshasa kafumina, bamvekila lingumba li inwanya bilekama bina batwalisa ke Avelino Kyekye, mu ilokola cinsambanu imene, mu ilumbu ci 30 ci ngonda ntete ci `mvu 1975, Baveka bandenga va kati ku nzo andi vana bankalumwina zisoto; unongina mu kulu, vanji menga mbazu, utomba utiina i kizi bwa mu bulu; unanguna myoko muna ulinda `nlemvo, vanji Kyekye ubaya kunkuwila, kizi benkálumuna zinka va `ntima i Paulo Baveka kasa beziinga ko. Mu ibila ci mawomo mamonika ku Nganzi bwabuna ivandi ubutu bikandimina “Manga Ndose Ntu” bevutuka ku Cyowa. Tata Ngende, ntangu kamakala ku Kin, udengana ayi Luís Ranque Franque ono usala yandi. Muna `mvu ono Ranque Franque kakángama i kabasika m’uloko ku Kin, uliinda João Ngende bwinji benda nzila ku Gabão kekalanga, ibila ntangu bene-ina Mobutu unleenda. Muna ibila ci likanda, baana bandi ayi `nkama, bana ibubu baba ku Cyowa, Ngende kakata vitika kwenda ku Gabão ayi Ranque F. ono utomba kunnata.

Bika tubevutukwila vana tubikili. Mu `nkumbulika `nmwali ono umonika likabu li “Mbele” kuna Lwimbu, mumvu 1977, João Ngende uyenda yawu, i befo baana tuyángala beene muna kunmona. I nandi abu katumona kasa becimba monyo ko kutubika. Befo i makanda manka tutelama kucimweka ayi likabu li “Mbele”, buna ti minu 8 limvu yi lubutuku ike yami. Minu, nkomb’ami Biby, Paulo tulyata limalu imwinya mu mpyokolo lumbu byole i bwisi bwa kwiila tulembekele. Zinzila zyonso tulyatila zi `nsitu; tuvyokila mu insitu Syamputu, Mazengo, Bumi li Mbutu, Ntali, de keduvukwila muna `nsitu Mpuku, buna tumavyoka Ntandu Syala i tweki belama Cimbáli, bwala bu “Mbusa Manya”. Muna `nsitu Mpuku mwamuna likabu li “Mbele” lizimbalela i befo veka buna tubeela kuna `nsitu Lwimbu, tuvitila mu maala ma Zaíre. Befo tulembekela va Kimbáli, vana nzo mama Rosa i papa Soda, banka bayenda Bayíngu, banmose ku Mayeze, Kimpese i tutanga tulembo. Muna ilumbu cinlándila, tumona Miguel Fiel ayi ikakalu cyandi, utukándika i kizi tunata de ku `Mvwangu, kuna tutambukwila mu myoko iwali yi Ngumbi Lubéla. Tuvíkila i tuzingila va `Mvwangu, mam’ami i zinkomba zyami, zinkaka zyami Miguel Zinga, Landu Líkili i baana bawu, Zabela Mavinga, Manuel Bitela i baana bandi, Fátima Imingu ayi `nnuni andi i baana babwali ba ntete. Muna `mvu ono tuvíka mwawu mubutukwa Veró li Imingu ono babonga nkulu ke Verónica Mfila (mwana nkaka Makonde) i muna `mvu 1978, muna ilumbu ci 30 cingonda intatu mwawu mubutukwa Teté ono babonga nkulu ke Teresa Matoto (mwana nkaka Ngumbi). Zabela Mavinga i baana bandi ku nzo tata Joachin bavíkila, mam’ami i zinkomba zyami ku nzo nkaka Justin Mata tubalembekelanga vanji kuna nzo nkaka Ngumbi kwawu tubabakilanga bwalkazi i, kwakuna ivandi kubalembekelanga nkaka Landu i nkaka Miguel Zinga.

BUNA BUBEELA LUZINGU LWITU VANA `MVWANGU
Kuna bwala bene, ni zabanga ti befo twelatiina, kutwama zingila bakala limweka, mwisi Njyembo, nkomba Landu Likili, mu tata imweka, ono uyenda kwawu mu ibila ci mambu mamweka ma nduli mana kamona vana Njyembo. Lekabu ti yawu Njyembo Tyemuna umána laala buna lalamukwizi. Libakala bene lizina lyandi liba Sebastião Mamputu; uba bakala limweka li mpembe. Abu ka konzuka umika cyecyento cyandi cimweka c’itoko, lizina lyandi Yeze, mwana mama Baamu ayi `nlonje Maurício, kuna Bungu Fwana. Ukwela `ncyento bene mu nzo Nzambi, kaza, baka kuntwala, bánkwa `nsoce baloka Mamputu, bantula `nlebo mu nyitu i ulembekesa kwimisa `nkazi kakwela. Bakana mamomo to kamona. Ivandi banlóka `nkazi ono umanga beziinga. Búna kaziika Yeze, mu ibila ci cyunda cina cimana kunkotalela, ubika bwala bwandi bu lubutuku muna ketombulwanga nguli andi nkazi, Ngumbi Lubéla. Sebastião Mamputu ubika Njyembo i kizi yenda kwandi ku `Mvwangu kuna katungila, kabakila `nkazi `nka mwisi bwala buna kavíkila i ubuta yandi baana baná bake bumonyo: Mfingu, Bazonga, Ngumbi ayi Liba. Tikuwanga ti nkak’itu bene ubuta ivandi mwana mweka mu ndambu, ayi `ncyento `nka, vanji minu cizabizi ko lizina lyandi. Ntangu befo tutiina tukata bedenga nkaka Mamputu, uyifwila.

Wicyenga uzaba buna kafwiila?
Sebastião Mamputu, dede buna beta tukambila, kukangala kayenda ayi `nkundi andi mweka. Kuna bayenda kekangala, `nkundi ono uyenda yandi ubakana kwawu zimpaka ayi bakala limweka; badásazyana, bayámbila, abu cyeka ci unwana. Vana babanwana, Mamputu utomba kekakula, i mu ntangu bene `nkundi um’bada ikótika mu ivumu, mu manga uzola, ibila kamwena ti ono ubanwana yandi nawuna kadwina cyau, kokwabu `nkundi ono ubalyata yandi. Menga mabasikila ngolo i nzo `mbuku inanu beene iba; yindulabu kwaku, nangukwina vana Ngwela bwinji ketomba kuna Lukula, kúfyama! Batomba kun’nata kwawu, vanji ni be kuvitila; ufwila mu nzila.
Bwawu, muna be vutukwila vana mbikili kuna mbusa, Sebastião Mamputu ubiika ndima nene ku `nsitu bitelilanga “Kazanga”, kuna `Mvwangu. Muna ndimba bene muba kafi, utebe, maba, zi mbala i mboongo inka ina iliwanga. `Nsitu bene wawu Ngumba Lubéla kavana likanda li Landu Likili i Zabela Mavinga. Lembu ti “Kazanga” inanu beene, tubacimbanga monyo ulyata limalu muna ke vaka muna `nsitu bene ono utuzingisa. Befo tusa zingila to mu `nsitu Kazanga, kaza, mam’ami uvatila ku `Ncelo i kuna `nsitu Kwilu. Befo ubábana tubakwendanga ivandi kenonga zingazi ayi inkandi bwinji uteba, kuna buku li “Cimbololo” i kuna “`Nsanga”. Inkandi ina tubatebanga yawu tubasumbisanga mu makuta, bwinji usumbila minkatu kevana ipanana bwinji udyocila `nlya. Mumvu 1978 cyunya ciba kwawu; minya iba iwombo; zimvula nkanji ziba i nzala ivandi ituvanga mpasi ntangu bene ina.

Ilumbu cimweka, buna ibubu tukele kuna `Mvwangu, mama Deta ulamba saka ina tubalya; tuba kuna cikuku ci nkaka Makonde, mam’ami, Maria Maládi, nkomb’ami `nkuluntu Paulo, Biby, Rosária i Geninho. Vana tubalya vamonika inwanya cimweka, mu ntangu bene ina “kodó” baba batangwinanga. Ukala vana livitu li cikuku i utona utuba vilyabu:
- Oyebi ngai, oyebi ngai, oyebi ngai, oyebi ngai?
`Mvele untambulwila ibila tubakuwa ko mana kabatuba. Vanji nandi ubamenekena.
- Ah oui, oui, oui, oui.
Katúbila oui, oui, ibila uzímukwa ti befo tubakuwa ko mana nandi kabatuba. Utala mu zindonga zitu i uyúvula:
- Saka-saka ya nini, ya madeso?
Maria Maladi, ono ubakuwa ntangu ina lingala, kizi tuba:
- Kikúvula mose saka ayiyi tilya yi madezo.
Mama Deta kizi unkaamba mu Fyote citu:
- Bakana yi madezo ko, yi bobo.
Inwanya bene buna ciyúwila bwawobo cibáluka bwinji uvutuka kuna kafuma, vanji zimbukwila vovo cimebakwiza, i mansi cyekituba?
- Maman, pesa ngai mayi.
Maria Maladi kizi besundula:
- Kamatuba umvana mazi.
Mama Deta kizi tuma nkomb’ami bwinji kamvana mazi, muna utubila vilyabu:
- Paulo, umvana kwit’oko mazi.
Lya sodadi bene kokwabu libakúwa kwandi mbembu itu i, leka mana lyesituba:
- Non, yo maman.
Mam’ami kizi telama bwinji kumvana mazi.
Buna kamana unwa mazi ubweela utuba amama:
- Pesa ngai moto.
Maria Maladi kizi sundula ti mbazu kiliinda i mama Deta umvana mbazu ina katatikila sunga isínga ina katona bungumuna i vanjyoko keyendanga.
Yayina nkumbu ntete tumona lisodadi uvitila va nzo ina tubakalanga bwinji kelengula kwandi mam’ami ono uba, ntangu bene ina, 27 limvu yi lubutuku. Mamons’omo ntangu maba buna tat’itu ku “izómbe” kakele.

`Mvu mweka tuzíngila vana `Mvwangu, tuzabangana i tuzaba bawombo basi nsi, muna kanda li Ngumbi Lubéla ono ututambula, nkaka `Mbwáda, Maurice Nkonko, Albert Métama, Filipe Nsalu, Catarina Makonde, `Ntéla, August Tovo, Teresa Matoto, tutanga tulembo i tuzaba ivandi banka bana bakambwizi mu kanda.
`Mvu ono tuvíka mu bwala bene-buna, tudenga muna cingánga cyawu ciyekemene muna bundu li Catolika, impelo wali yi mindele, basi Bélgica: père Mill ayi père Jean Mess. Muna tukutanganu tunene tunsambu “missa”, mu ntangu uvakula “zinkanu”, impelo bene ibasinsimikanga basi nsi, muna nzo Nzambi, mu mpila bene-ayi: “bankomba, tufweti zolasana ayi ba réfugiés bwingi tubaka luzingu lu kandadala”. Iliimbu cinene cinzola, uzaba utambula bana babiika nsi awu mu ibila cimambu mampila mu mpila, i bikilanga kwandi befo, ntangu ina, befo tutiina mu ibila cimvita ono ubatútanena zi “Mbeele” ayi `mpuupu.

Mu `mvu 1978, ntangu ibutukwa nkomb’ami Teté vama tuzingila va nzo nkaka Ngumbi Lubéla, uba kwayila mu zina li “Nombre de jours nombre de bouteilles”, dede njye sili ti bína lumbu nandi kivanga ku nzo aku lwaluna lutangu lu intutu malavu kidángumuna kwawu; fwana muna ilumbu mbwatili imweka yi malavu kafwene unwa. Bwawu, tudenga vana nzo Ngumbi Lubela, bacyento bwali ba bakuluntu, kati bakama bandi: nkaka Norine i nkaka Makonde, `ncyento ono kavyoka uzola, kati mam’andi na `Nlimba, Mangovo, Simba, Mfila, Cibuka, Teresa Matoto. Befo ku nzo Justin Mata tubalembekelanga, vanji mwinya wonso ku nzo nkaka Ngumbi tubakalanga. Zabela Mavinga i baana bandi kuma bavíkila ku nzo tata Joachin, uba `nnuni nkaka Teresa Matoto. Bwinji ubaka buziingila, fwene ukwenda mu `nsitu. Kazanga, `nsitu `nnene ubika lufuntu nkaka Mamputu wawuna Ngumbi Lubela kavana likanda lyonso lifuma ku Kabinda bwinji usalila; sola nene iba kafi, uteka i zi mbala. Izómbe cinene cike kwawu i kele `nsitu inanu, vanji tubakwendanga kwawu limalu. Bwinji ubaka buziingila mam’ami Deta `Mbewa usalila ivandi ku `Ncelo, kuna kavatila zimpinda i manya, i mumvu `nka uvatila ku Kwilu, `nsitu mweka kele mwila yilameze manzanga i fwanana binka. Ku Kwilu kwakuna mama Deta kafika fwila mu cimbondo bam’pótika ku likose ke nkaka Idende, ntangu ina katona ubeela `ntu.
Ntangu tuba va `Mvwangu minu 8 limvu iba-yami i, iba kwendanga ku `Nsanga i ku Cimbololo kenonga inkandi bwinji uteba yeke usumbisa. Cimbololo `nsitu ubamákinanga nkaka Ngumbi, kwakuna kabasangwilanga manjemvu. Likanda li Landu Likili lisatóvukwa beene ko kuna `Mvwangu ibila litambukwa mu myoko iwali ke ubutu bi kanda. Ntangu tuba va `Mvwangu vana nzo nkaka Ngumbi Lubela vawu tubazingilanga; mam’itu ku cikuku cinkaka Makonde kabalambilanga e befo bonso kwakuna tubakwambwilanga bilya, vanji bwisi bwakwiila kuma tubalembekelanga ku nzo nkaka Justin Mata, muna ivinga ciba livitu linganda, kuntwala nzo.
`Mvwangu bwala bunene; ntangu ina tuba vawu, bubatoninanga ku mbata ba Ngunza yeke zitikila kuna Viinji li Za Ngenga, i kuna `ntwala bwinji wevitila kuna bizyami kwawu kukele nzila ikwenda Kwilu, ku Ntshelo i ku Cyowa cilufuntu nkaka Pierre, kuna kuvikila likanda li Isimba ci Bayobisa. Vana liziku libwala, ku nkonzo lubakala, vawu vakele nzo `nkanda malonje mabanda i mazongameze ayi nzo Nzambi yi bundu li católica i ku nkonzo lucyento kwawu kukele nzo `mbuku ibukulwanga basi bwala i maala manka mabalangene i matatukwizi `Mvwangu; kuna mbusa nzo `mbuku kwawu kukele nzo ibutilanga bacyento, kati maternité, kuna kubutukwila Veró li Fátima Imingu ayi Teté li Deta `Mbewa. Kuna mbasukulu bwala, ku nkonzo mongo, kwawu tubiika lizandu libavangananga kadi cinmwali, kunani basi bwala babasumbisilanga byelika bibasikila mu usalu bimpata-sengo i babasumbilanga biwombo binka bibatwala bangu cyuku babafumanga ku Boma, Mwanda, Lukula, Tshela i tutanga tulembo. Kuna ndeke nzo `nkanda i kuna Viinji kuba ivandi izazandu, vanji zwanana bicyuku bisa kambu ko muna zinzo zibana babavanganga `nkwaku; basi bwala ivawu, bikilanga kwandi bavasi, babatándanga muna zinela i muna nganda nzo zyawu kwanga, zingazi, utebe, zimbala, minkatu i byuma binka bincinzi luzingu lubantu.

Bunsi tubazingilanga vana nzo nkaka Ngumbi Lubela?
Muna manga kásangana beene nzala, lembu ti mumvu 1978 ndambu cyunya ciba kwawu, tubalandangananga bavwili bwala muna insitu awu, bikilanga kwandi ku Kwilu, kuna kubavatilanga nkaka Teresa Matoto. Kuna Kwilu kukele mwila ubalobilanga batende; bakuluntu cyawu isalu uvata mayaka, madezo mantava i loza ubulu binsitu.
Mumvu bene-ono, lembu ti banka ku Kwilu bavatila, mam’ami Deta ku Ntshelo kabóngila malundu, dede ti kwakuna kavatila ndambu zimpinda i manya; kwakuna tubakwendanga kevyocisela ntangu bwinji ubaka bufyabukwila fyote mu luzingu.
Ntangu ibutukwa Teté, nzala iwombo iba kwawu, tumona ndambu zimpasi vana `Mvwangu; bilya bina tubakabazyananga biba beene bicyo i, Biby, kwínina ngolo lila kabalílanga, ucitukwa “mpampa doongo”. Geninho uba mwana mantabikisi, utona udinda matana mu ibila cinzala, `nkutu ilumbu cimweka befo ko tuzaba, ulya minkatu ngana bataanda bwinji usumbisa. Bana bamona bakaamba mama Deta ti “mwan’aku mingatu ngana kamalya”. Mama Deta, ilumbu bene-cina ufunkena maswela mu meso i ubála uvutukwa ku Kabinda. Ilumbu cinka, momo ibila cinzala, mama Deta uyenda ku Cimbololo ketomba meze ma saka i kizi mbikila mwana-fumfu ku nzo bwinji ikeba, kati Teté; nzala uwokila ngolo Nandi uyenda ku ilo citolo, mwana-fumfu nandi wibosomoka ulíla de vana mama kafuma ku vela saka. Vana kavíka kwiza kudenganga Nando wilembekela tolo ayi lyufa linzala i mwana nandi wisavukwa ulíla. Mamons’omo mambu mababikanga mama Deta mu cyunda ciwombo i mu ntangu tata João Mbatchi kabakambwanga vawu mu ibila cimambu ma nsi.


Bawombo batuvweza, batufinga, batuvanga mpasi, ntangu tutinina muna maala ma basi Zaíre, munani basi Cabinda banka batóvukwela mu nzala i mpwila, mu bimbevo i m’ubila binka bikele sísi budwina avava. Lekabu ti basi Zaíre banmose batutetila ntangu ina, ba réfusés, “batu ba mpamba bakondolo mfumu”. Ubábana bi basi Kabinda, bikilanga bene, njye mona ti kumi bafwili mu ilumbu buna basafwa ko. Tonina kuna Yema li Yanga, kuna Kipholo Mvumbi, Kipholo ki ntete i kimwadi, vana Yanga, Kimpese, Makanga ma ntete i manmwali, Mayeze, Kakongo `Nsongo, Lele-Sikila, Mpwela, Lukauza yeke zitikila kana kunsi oko, mamons’omo maala mazingila basi Kabinda ntangu ina tutiina. Mpasi zinene ziba ntangu bene-ina; `nsamu ku suka malenga. Banmose baye víkilanga mu maala ma ubutu byawu, bakundi i bakwawu. Muna maala mana bavíkila, mu ibila ci nzala i bimbevo bi nzala, buke kwandi kwashorkor i “marasmo” kati lubandu lunene, bakuluntu i ubábana babakana `nsongo dinda. Inlenje uvevemoka, ucítukwa monanga zisala zi susu zibondameze. Mu ibil’ocyo bawombo bayenda ntinu k’uzu, basi Kabinda babongomoka dede buna bukwendilanga zisusu mu cimpongo.

Bana bavíkila muna inlilu i banka bana bavúndila va Ntandu Mpali, batona lándanganwa ke `mpuupu; banmose babwílama ke `mpúpulu ibaala cina cibadócika. Búna mawomo matona umonika, zintoma zi Nzambi Sérgio Makaya ayi Faustino Bwilu batula koko va mbundu muna uyindula buna bafwene ukakila nsi mu intambu zimbene. Bánkwa mazwelo bamána `ntela muna ketombanga lusalusu bwinji uvesya myonyo bantu; babwila twanya bi kabu li Cáritas i ba HCR. Ke bangu ibundu ci Cáritas kutona ubakana ndambu lusalusu lubilya bikilanga kwandi loso, madezo ma uvaasu, mafuta, manga zimbangana monyo `mvwatu, talilanga kwandi binkutu i mavunga. Bangu cimvuka ci HRC ivawu basá nyika ilu ko, basumba ntandu nene kui Cimbyanga ayi `nsitu wivyokila ku nkonzo Ngovo-`Nsoki, Kimbwete, Makungu-Lengi, Kimbenza, Kyala-Mongo, Kilenda i Bidi. Búna bavanga mawomo, bafila makalu muna maala ma Zaíre mivanga `nlilu ayi Kabinda bwinji sindikila bana batiina i babazíngila mwawu. Zi “Magirus” zizungana bwinji ubotula basi Kabinda mu maala ma basi Zaíre muna kubanáta ku Cimbyanga kekalanga. Bana bazola kwenda bayenda i bana babaya balándangana kwawu zingila muna bavíkila. Muna ilumbu cintanu ci ngonda kumi, mumvu 1977, mwamuna lingumba li ntete li basi Kabinda livitila mu ntandu Kimbyanga Village. Nguli bwala bu basi nsi bitangwina bwawu Kimbyanga, vanji muna uvanga luvyakunu ayi vana vavikila basi Kabinda, bwawu batentikila Village, iza ka ba “Kimbyanga Village”, dede ti “Cimbyanga ci bwala”, vana vizingilanga bavwili nsi. Vana minu iyonzukwela i vabutukwila zinkomba zyami zinka bitangwina vawu “Kimbyanga Centre” vo “Camp des Réfugiés Cabindais”. Bavyoka zingila mu ntandu bene-ina bawoyo i bakwakongo; bayombi i basundi basa ba bawombo ko, vanji balinji syalila basyalila ukwenda vana Cimbyanga; kuma bafuma ku Mbuku Tembo. Mu ibila ci ntubulu bawoyo i bakwakongo Kimbyanga ibáluka Cimbyanga.


Tubeele bincololo va mongo kuku
Ku mbusa makumaná mimvu
Va kati ku ntandu imweka inene
Vanani bawombo bitu babiika mavese
Vana ivandi banka babutukwila.

Va kati ku ntandu ikambu cimvele
Vana vaba to malundu i zimpalabanda,
Vavana vavíkila baana ba nsi
Dede i mameme makambulu `nsuunji.

Vanji, ti mabakanena `nsuunji ko
Nkanu mameme bene mamána ufwa.
Bavatola muna ilumbu cintanu
Ci ngonda kumi muna `mvu 1977.

Luzingu lu bantu limonyo
Vavovo lwesi tonina,
Mu insina zimpalabanda
Muna uzuka bi utiiti.

Ono ubaka, ulembekela ku si mwanza
Ono ukambu, mbota kabatanga ibwilu,
Minya ngolo kabavumvulwanga imwinya
I lyufa `nkutu, ni b’utubila!

Mu ikoza cimpanza i `nkandi
Mwawu banka babavondilanga finyu;
Mu saka makwasa banmose bayónzukwela,
Mu bilya bimazi bikambu zivitamina
Mwawu bantu babavyociselanga ilumbu.

Mamons’omo buna ti Ferreira Custódio
Nandi mfumu `nkangu.
Bakuluntu i ubábana badinda,
Badinda matama, malu i vúvumu
Mu ibila ci mbela zi nzala.

Kwashorkor ibongomona monanga cimpongo
Kuna Bairro 15, uzu bu Maria Búku,
I ciboba Njimbi `Nlába,
Bisi mu lutangu ko bana basindila kwawu.
Muna ilumbu kevana kumi bilyomba.

Biboba i bikwindi, bikilanga beene,
Mu tukatu tunlomba bazyámina
Banmose mu insaansa twandu;
Cyali i cyunda mpila nyendulu ina.

Kuntwala Ferreira, kumonika
`Nlatu mweka, José António Bernardo;
Utumina mu ntangu nkufi
Bizi kumvínganena ke Reagan,
`Nkuluntu mweka mwisi Mbutu,
Ubazingilanga kuna Bairro 3.

Bantu balyomba bawombo
Mu ntangu cintumu cyandi
Kala fyote cimvuka ci ONU cimonika
Bwinji udekula byanu ke nsi.

Bilya i ulongo bitona ukóta
Bawombo babíkana uvevelela
Kuna kusindila Mpila, Bwetete i Njunku.
Vanji Nzambi ubacyulila ntalu cyali.

Mu biterol ayi insimanji,
Mu fuba manya i loso
Makwela mavangana mawombo.
Bantu babweela ubutukwa.

Cimbyanga bwala bunene
Bukábukwila mu kumi i `nsenje mweka,
Vanji zona wali ziba mwawu:
Zona norte i zona sul.


Kuntwala Reagan
Kumonika cintumu cinka civíba,
Cina batwalisa ke bakala limweka,
Bakala li njibiti, João Kanga,
Ono usala i balyandi banka.

Bwabuna kwandi, João Kanga Simba ntangu kabyala “chefe de comissão” vana Cimbyanga, usala ayi Anselmo Mbambi, (ilanzi cyandi), João Mbatchi (`nkwa usonika inkanda) i Pedro Cláver, nkotokwanda.
Nkonga bene-ina yi zimfumu isala beene muna imvu lunana, kucimweka ayi twanya bi ONU, bundikila basi Cabinda bana bazabangana i bapisukwila ntangu ina mu mambu ma mpata-sengu. ONU usumba insitu i zintandu zina bakábisa ke befo tutiina, bwinji uvangila usalu bi uvata. Batata Neto i Manuel linlatu bawu bazabangana beene vana Cimbyanga ku nkonzo mambu ma ukábisa ínsitu.
João Kanga isalu cyandi ciba tambwalanga bilya i `mvwatu, bibakwízilanga mu makalu ma “Magirus”, kubivitisila mu “armazém” nene iba kuna Bairro 1, bwinji ukábila zi “refugiado”.

NTANGU MBISI TUBOTUKWA KU `MVWANGU?
Minu i likanda lyami tubotukwa ku `Mvwangu muna `mvu 1978, buna ti bamatola Kimbyanga mu ilumbu cintanu cingonda kumi mumvu 1977. Vana tuyenda Kimbyanga kuma tuvíkila ku Bairro 1, va nzo só Ferreira Custódio, buna ti nandi “chefe de comissão”. Tuvanga vawu `mboyo ulumbu, de vana tubaka ibwa ku zona Sul, kuna tat’ami katungila nzo mabaya manlomba mana kabásila ku `nsitu Bidi.
Miinu-awu itona longukwela kuna “Escola 1”, cina ciba ku zona norte, nzo `nkanda ibatwalisa tata Anselmo Duda; kwakuna ivangila ibuku cintete cimvu `nmwali wu malonje mabanda, (1º trimestre da 2ª classe), i `nlonguso ami uba tata Mayenje, bakala limweka libazingilanga vana Bairro 2, mwisi Kakata li Ntandu Nzinzi.
Buna ti ibubu va nzo só Ferreira tukele, ilumbu cimweka nkaka Pedro Mafita uyenda tukuba meso; mama Deta cyuma kalamba ilumbu bene saka-makwasa. Yawu nkaka Mafita kadenga tubalya. Bansiila ndambu saka mu lulonga i búna kamána ulya utuba.
- Saka kwandi yiyi; minu buma nzolele saka! Ah Deta, yawu kele ibubu?
Mama Deta untambulwila.
- Ah cyali kwandi titi, incyo kwandi ndambizi, muna nzungu musyele cyuma ko.
Ilumbu cinka, vana nzo só Ferreira i mama Filomena Zola, ikukunji ciba vawu, baana bawu bamapása bawu batambula baptismo. Cyuma bacyento babalamba, loso, madezo i zifu. Ntangu bene-ina vana nzo `nnuni mama Zola bikweya i vwadangu babatwilanga vawu. Bana babalamba, ntangu bavanga zifu baloza makutu kuna mpaka uvwadangu. Yayoyo ntangu Teté, nkomb’ami ileze, kekayíndimina kwawu. Búna kamona bina bíba kwawu utuba:
- Eh mãe eee, vwadangu bike kwawu!
- Bika vwadanga bingana, bika!
- Eh mãe eee, madaka ma carapau make kwawu!
- Yúwanga njye mwan’awu. Botuka oko kuke vwandangu bingana.
Teté kisi kúwa ko, lekabu mana kesi betuba:
- Ah vwadangu, ah vwadangu, mpana minu lidaka.
Mawomo mamonika buna ti Teté weka uvwanana ná biluzingu.

Ntangu tubotukwa va nzo só Ferreira tuyenda zona Sul kezingila, bikilanga kwandi muna “rua” suka yi Bairro 5.
Muna utalila mambu mandongolo, minu bampyocya ku “Escola 2” kuna ivangila ibuku cinmwali i cintatu cimalonje ma 2ª classe, dede ti 2º e 3º trimestres, mu myoko `nlonguso uzabangana mu zina li “Cimbuka Mayaka Mavutu”, bakala limweka libazingila mu Bairro 4, kuna zona sul.
Nzo `nkanda ina ikele ku zona sul muntu ntete utwalisa yawu `nlonguso Lourenço Zika Mabyondo, bakala limweka mwisi Cingwingili, kuna Ntandu Nzinzi. Izola bambukwila mbundu inlonguso inka ina itutwalisa kuna nzo `nkanda zona sul, ina íba mpumu: Loló, Cimbuka, Luzolo (kati “único em África”) i Francisco Barros Suami ono ubakwanjilikanga baana ba nzo `nkanda. Bayenda mpumu kuna “Escola 1”, ntangu ina minu ilongukwela kwawu `nlonguso Batyamuka, Sabala li mwisi Isusu, Ngoma Tsumbu (kuna Camp Masunda), Eduardo Z. Luís, Luís Ngimbi i Raul Danda. Babons’obo bacya `ntima kutulonga abc, kutusekulwela luzabu i cibuntu cina bubu befo bawombo tumána kunzamena i tumána fyabukwila muna makanda mitu i muna nsi.

Kuntwala Anselmo Duda i Zika Mabyondo, cintumu ci nzo `nkanda cibotuka mu myoko basi Kabinda i civyoka ke bavwili nsi; tubika belonguka mbembu lukezo, batukwika cifalansa ayi iyombi ci Zaíre. Malonda nandi ntete batambika cintumu ci nzo `nkanda, baka kuntwala cintumu ci nzo `nkanda Kimbyanga civyoka mu myoko Mbambi Nzenzo Mobutu kuna zona norte. Yayoyo ntangu tutambula inlonguso moona basi nsi, buke kwandi Mavinga Pwati, “Mama Ntwidi”, Tsamina Konde i banka.
ONU uvana zi “bolsa” i bawombo bayenda Kwimba, Lwangu-Nkenyi, Mbata-Syala, Boma, Matadi, kelongukwela. Mu ibila citovukwa kuna batovukwa banka batiina, bavutukwa mbusa, vanji bana bavíbalila bayenda kuntwala.

Zinzo zinkanda zi ntete zina tulongukwela vana Kimbyanga ziba nzo zinkanda z’inti; baka kuntwala ONU kizi tungisa zinzo zinkanda zintoto babumbila mu cimenta. Yayina ivandi ntangu katungisa zinzo zi `mbuku ku Bairro 1, ina batwalisa ke tata Alberto Bikuku Kadula i ku Bairro 11 ina batwalisa ke tata Zé Munguenga.

Muna bevetukwila utubila ntungulu Cimbyanga, dede buna befo tubatangwinanga ntandu ina tuvíkila, bwela zaba ti kuna zona norte kuba insenje tatu: Bairro 1, Bairro 2 i Bairro 3 ina babatelilanga “boeing”, ikabanena mu zona tatu: zona-A, B i zona-C. `Mpelo Loka Mbwa, nzo andi ku zona-B iba, kuna kazingila ayi tat’andi i mam’andi bundikila nkomb’andi mama Cecília i baana bandi ba nkazi.

Vana vikábena Bairro 2 i 3 vavana batungila “Escola 1” i kuna Bairro 1 kwawu kuba armazém nene babavítisilanga bilya, `mvwatu i byelika binka bincinzi luzingu lu bantu. Kwawu batungila nzo `mbuku izongameze, i kwakuna kuba “Couture Tembo”, nzo mweka babatelanga binkutu; mfumu ibatwalisanga nzo bene tata Luís Tembo; vavana wombo batende i bakuluntu banka balongukwela uta binkutu; cyuma ivandi ciba va Bairro 1 cina babasimanga beene mu ibila ci tola, nzo Nzambi bundu li Katolika, ina bata lizina li “Arca de Noé”; ti mu zinku bafukila yawu nkanu ikele de mu lumbu abi, vanji mu nkunza ifukamena mu ibila cilukokoto lumpelo ono ubatwalisanga vawu mambu ma Nzambi.

Muna `ntafi malonje mazongameze, vana Kimbyanga vaba ivandi nzo `nkanda “Paulo Baveka” ina batwalisa ntete ke Estêvão Njimbi; baka kuntwala usimbila cintumu ci nzo `nkanda bene Francisco Nyonje Mpanga; ivyokila ivandi mu myoko `Nti Yuma i ku nzitukulu muntu utwalisa yawu Celestino Mombo Mvula.

Vana Kimbyanga ivandi vaba likabu li “CRM”, dede ti “Curso de Revisão das Matérias”, kabu linani libakúbikanga baana ba nzo `nkanda bana babalongukwelanga mu mbembu itanda, bwinji kevanga zinsombo zi nzikutukulu `mvu malonje kuna “Colégio Português de Kinshasa”. Ubatwalisanga likabu li CRM va Cimbyanga Mabele Mabwaki Modeste, kuna `Mfwiki Yunga Kapitao i kuna `Nlundu Matende prof. Matukama; likabu bene lisalila muna mangolo ma CICM i ma Caritas-Zaíre. Ba Matukama, Yunga Kapitao, ya Ben (inlonguso basi RDC) i ba Liberal, Nyonje, Loló, Lelo, Fernandes Zau, Banota i tutanga tulembo (inlonguso Kabinda), babobo babwela myoko muna uloonga batende, kubakubika bubote mu mpyokolo kumi li ngonda, bwinji mu ngonda insambanu yi `mvu keta zinsombo ku Kin, kuna nzo `nkanda lukezo kalisili kuna Barumbu; mamonso mabavanganenanga mu lutumu lu citoyen Katondi i citoyen Richard, bana bafyabukwila `mboyo imvu mu zina li basi Kabinda.

 Comente este texto
 Paralerepensar


Comentário (0)

Deixe um comentário

Seu nome (obrigatório) (mínimo 3, máximo 255 caracteres) (checked.gif Lembrar)
Seu email (obrigatório) ( não será publicado)
Seu comentário (obrigatório) (mínimo 3, máximo 5000 caracteres)
 
Insira abaixo as letras que aparecem ao lado: fLEA (obrigatório e sensível. Utilize letras maiúsculas e minúsculas;)
 
Não envie mensagem ofensiva e procure manter um intercâmbio saudável com o seu correspondente, que com certeza busca dar o melhor de si naquilo que faz.
Seu IP será enviado junto com a mensagem.