A casa dos grandes pensadores

Bem-vindo ao site dos pensadores!!!

| Principal |  Autores | Construtor |Textos | Fale conosco CadastroBusca no site |Termos de uso | Ajuda |
 
 
 

 

 
Prosa
 
CINCOLOLO VA MONGO KUKU 2ª PARTE
Por: Joaquim Mbatchi

Bunsi bubeela luzingu lu tetende i batende banka bana babalongukwelanga vana kati ku Cimbyanga, bana bamanga ubaka “zibolsa” kati lusalusu lu HCR? Bwinji ulongukwa njye fwene ufuta zimbongo muna nzo `nkanda ina wilongukwela; bamvimba bamanga ubaka “bolsa” balongukwela mu nzo zinkanda zi basi Zaíre muna mangolo ma tata zyawu zina zibabakanga ifulukutu ciwokeze; banka balongukwela mu nzo `nkanda Paulo Baveka kuna ivandi zitata vo ubutu bi likanda limwana babafutanga búna bibakila. Befo tulongukwela ku Paulo Baveka, tukukwa nkumbu ziwombo mu ibila cimanga fita baka zimbongo zi ufuta kwawu. Ntangu ikota likabu li CRM muna “centro” zitatu zitiinina basi Kabinda, befo vana Cimbyanga tubalongukwanga nkumbu wali, imene i masika; imene tubatambulwanga malonje ma CRM i mu ntangu masika tubatambulwanga malonje manka muna nzo `nkanda Paulo Baveka.

Rolex Day Date Replica Mpasi ziwombo ziba kwawu, ibila tubabelanga, befo tubazingilanga ku zona sul, njye basika imene uvutukwanga ku nzo bwilu, nkumbu zinka njyeke lya. Mu lumbu binka sumbu wikenda ku nzo `nkanda imasika, mateke ba kunsítu kesalila `nlonguso.
Mu ntangu zimpuunda zinene, tufwene ubika Cimbyanga bwinji ukwenda kevanga “campagne”, kesala cingamba mu ndima zi basi Zaíre. Befo tubakwendanga kevela kafi ku Bubulu, ku nkonzo “Camp Mengué”, mu ndima Ta Kwasa, tat’andi na lufuntu Claudeth Masyala. Bakuluntu babanangukwanga yitu vana Cimbyanga, Mangwanji (José Paulo Chocolate), Carlos Maria Nguiniti i banka; ngonda wali zyonso tubaliwanga zifyo, masulabanza, uzúli, i babatutebilanga ke masisimba, zinzinzi i zifinyu zimpila mumpila zina zibatubéngisanga `nkanda nyitu. Ntangu yonso ina tubavelanga kafi ku Bubulu cyuma tubalyanga mbala zi ulánga, mabumvu, zinkoto-`ndyudu ayi imbanga utebe. Njye zingila mu nsi ngana i mu mpasi kapodi besola ko cina wilya; tulya zinyoka, mankamba, zimpuku, bimbololo i byuma binka bina tubamanga lyanga mu Kabinda, sumbu befo utiina.

Tusalila ivandi ke Suka-Bem, ku Makungu-Lengi, kuna tubakwánikanga kafi, minu, Ambrósio `Mpelo, Francisco Maria Congo (Chico), Inácio Brás ayi `mboyo tetende binka bi Cimbyanga. Bobongo bina baba-kutufutanga byabina tubasumbilanga zi kadernu, ndambu `mvwatu i zinka bwinji futila nzo `nkanda. Bwinji ubaka “kesh” ina winyevasena kulu, bwinji monikena fyote cibuntu ke banka mampá tubasumbisanga ma Noki-Noki kuna Bairro-2 minu, Tiago Daniel (Jimbo), Alexandre Mwanda (Mayimona) i tutanga tulembo; kuna Bairro-4 tusalila ku “padaria” Eduardo Baiúa Chocolate minu, Cosme Brás (mwisi Chadade), Daniel Chimpusso ayi “Pai” (mwana Kwatcha). Minu ayi balyami banka tusumbisa mampá i zifu (zi tomson) mu imvelo mu maala ma basi Zaíre: tubazunganga ku Fwati, Kingongolo, Kimbwete, Mvwangu i maala ma Forabola, bwinji ubaka buziingila. Isalu izitikila uvanga vana Cimbyanga buna fufu-mayaka i sumbisanga ndambu byuma bitat’ami ileze Ntendekele, ono minu i zinkomba zyami tutóvukwela tundisanga mayaka, kumasukulwanga, ukwanika i sókanga mu saku zi makumatanu ma kilu bwinji nandi kesumbisa. Mu ntangu ina iziinga vamweka ayi José Bungo Samuel, minu i nandi nzila imweka tubasókanga fufu ina titi Ndjomate i titi SAC babakwendanga kesumbisa ku Boma.

Muna utalila mambu ma nzo `nkanda Paulo Baveka, tupodi zimbangana monyo ko zimpasi zimona bana batwalisa yawu vana Cimbyanga. Mpasi ziwombo zibatuvangisanga basi Zaíre bana babafuminanga ku Lukula muna kekaanga intwalisi Paulo Baveka yeke tumanga uvunza malonje ma nzo `nkanda. Mu mpasi zinene tuvyokila i mana manka tufina tu munu...

Kuntwala André Lelo, ku nkonzo `nzo `nkanda i Kanga Simba ku nkonzo “Comissão Administrativa”, mu ibila ci cimpala ci bangu bundu li Unificação i mambu manka makambwizi kwandi `ncinzi utuba, mana bawombo bazimukwizi, muna bumpunya bonso cintumu ci Cimbyanga civyoka mu myoko zimoonista. João Kanga i João Ngende baciikwa bwinji kubavanga mpasi; mu ibila ci mwana Kanga ono banata kekwezya ku Kin, mu bundu bene-lina liloota ti mose babonso bawolomokweze mu “moonismo” buna podi kwawu utwala lipanda va mbata `ntu, bwawu batomba búngila monyo wu João Ngende; Ngende bancitukwila ke ubutu ayi bakundi bana balya yandi, babalyatanga yandi ku izombe; bam’butila wombo mambu ma luvunu bwinji ubaka to buna bafwene kumvozila; vanji Nzambi kakata zola, bwawu kavekila mfumu mweka, Mpanzu Nyema ono um’botula mu myoko mbene zyandi, zina ziyenda bwinji kumvonda va kati ku nzo andi, va meso ma `nkazi i baana, muna ilumbu cinmwali ci ngonda vwa mu `mvu 1995. Só Mbatchi kasa be fwa ko, vanji umona mpasi mu `ntu i uvevelela ku Kizu, kuna kabukulwa muna mangolo ma cimvuka ci ONU. Ntangu bene-ina buna Nando mavanga `mvu `nmwali wu malonje ma Filosofia, ku SMSCJ muna Luanda, i mu mpunda kaba vana Cimbyanga; mu ibila ci mana bafika uvondila tat’andi ke unwanya bi “Mbeele” zi “Renovada” bwawu kamanga bevutukwila ku Luanda.

BUNSI BUTUNGAMENA KIMBYANGA I MANSI MANKA MABA VAWU?
Cimbyanga ci bana batiina `mvita ku Kabinda ciba bwala bunene buba kumi i `nsenje mweka itungamena zinzo zyonso muntanda; muna kadi ibwa citungila mwisi Kabinda vana bwala bene kapodi manga kemona ko `nmanga, `mbakati ayi liba lingazi. Cimbyanga bwala buyetólanga muna malembe monso.
Mu lumbu bilumingu usávu bibavangananga vawu macinu, bingímbula i ndimbu malu; mamomo makosa beene cintwali cibote ayi basi maala mazungalele bwala bunene buzingila basi Kabinda. Bánkwa macinu batola “Voz do Povo”, “8 de Novembro”, “Povo Unido” i bamonika kwawu ivandi ba “Cabinda Ritmo” i “Unidos Venceremos”, bwinji kwanjilika i ubotula mabanza i cyunda ci zimpasi zi nzingulu ke bakuluntu i batende.

Ku nkonzo usavu bi ndimbu malu kuna Bairro 1 kuba lingumba li Progresso, kuna Bairro 2 kubutukwa lingumba li Esperança i kuna Bairro 3 kwawu batola likabu li Águia. Kuna zona sul kuba lingumba li Corvo, Vitória i baka kuntwala vana Cimbyanga vabutukwa ivandi lingumba li Romeiro.
Mazina mayenda mpumu mu Águia, Sayal, Maurício, Darís, Mura ayi `nkakili konde, Ipukutana. Muna Corvo bayenda mwawu mpumu ba Zuzú, Sérgio, Avelino, Bandalha; inkakili konde iba Mambí (Faustino Mavinga, mwisi Cyobo) i Luís Vieira (mwisi Cimfuka). Muna Progresso mpumu iba beene ke Mesquita, Cosme Brás, Damião Simba, Cardoso, Xavier i Voador. Lizina li Canhão ivandi litangwa beene mu ngumba li Vitória.
Muna utalila usavu bi mpindubukwili ndimbu malu ibambukwila monyo bakala limweka libakalanga yitu mu Bairro 5, bélangana nzo Nzambi Citobo, tat’andi na Njimbi, uba tusevisanga beene mose ti Águia nandi wivindubula kwawu likundi; makwama kabatúbanga: “cikwese Sayale mu kudúmuna bola, sisúkudolo yandi badi mu kuntendukila i mu kukwamikina, Sayale, Sayale, Sayale”... Sévila ngolo njye `nkutu fwene bíndangana zimpati.

Vana Cimbyanga vaba wombo bantu babasévisanga banka. Ntangu ina babatunga zinzo zinkanda i zi `mbuku, muna nkonga utwanya bi HCR bina bibafyongwenanga usalu, muba mundele mweka babatelilanga Mr Roger. Cya lumb’ocyo, dede kwandi buna bubabelanga mu lumbu binka, mundele bene umonika bwinji ulandangana ndyatulu usalu bina bibavanganena vana Bairro 1. Bwawabu, na Damião Simba, fayeta mweka mwisi Chadede ubatelanga binkutu va Couture Tembo, kana bunsi kamwena, ubélama vana vaba mundele bwinji kum’kaamba ti `ntoto ono babavangila zi dobo ubeela ngolo upétamoka; bwinji bana baba vawu bazaba ti nandi ivandi zabizi utuba cifalansa, lekanga mana kesi bufuna: “Mr Roger, Mr Roger, c’est la masse pete-pete ici là bas quelque `nkosi là bas”. Bafyote bana baba vawu bakyekamoka useva. Kabazola utuba “Mr. Roger la masse est trop légère”.

Mayombolo ivandi uba `ntende mweka ubazolanga uvanga cipanti ntangu ina kikumbisa mungongo-`mvindu; ngolo ziwombo kaba m’uviila `mvelo i, nkumbu zinka ubalyatanga cimbusela mu isangala bene naaku bwa. Ntangu kabavindubulanga ndimbu mu ngumba li Progresso nandi uvanga bwinji Lusende ubokuka vana badengazyana imvindi malu, mu ta li Progresso ayi Corvo, kuna nganda ndimbu yi Kimbyanga-Village. Lusende ono uyenda mu cinkese kedengana ayi unka, nandi wesi bokukwa kulu, ibila mu `mvese susu banyobisela, vanji Mayombolo mu `mvese mpungu. Lusende uvanga wombo ulumbu va si i ntangu kabelukwa ulya mpanda bekusukwa va nganda ndimbu ibila búna butúbila basi França, “qui mange le poivre doit attendre avoir la bouche en feu”, dede ti, ono wilya cyazi kafwene utemena ukwálala munu. Lusende lu Munu Tuvi, usákanina mbazu i úvya, ulya cyazi cinkuti i uyálala munu.

Kete vaba mambu ma nyenze vana Cimbyanga, manmose mana minu i banka tumona vawu masa ba mambu ma mayanji ko, maba mambu macyunda, mambu mampasi ibila banka bakosa mavanga m’itombe mu makanda mawu i muna makanda mangana.

Casy uba `ntende mweka wu bakala ubazingilanga ku Bairro 3, ubazolanga beene usika “guitarra”. Mu ngumba li coral kaba i muna ulumbu binka `ntende bene, ibwilu ubakalanga kwandi va nganda nzo andi bwinji usika i uyola twimbu tu Nzambi i nkumbu zinka macinu manza. Abu kabavanganga mawu ibwilu, kokwabu banka baba monanga ubote ko ibila nandi uba kubavunzanga upúpumuka bwinji keloka. Bamvangila nkoto ke bangu mayumbukutu bwinji kum’docya. Mambu bene mazabangana ke João Kanga ono utuma ulosukwa mbila muna ubika mbici ke bana babaloka Casy bwinji babika mavanga mawu m’itombe. `Mpelo Loka-Mbwa ivandi utambula mambu bene i umasámuna mu nzo Nzambi; zindoci zi Bairro 3 zimona booma i zivutukwa mbusa, i Casy uvuuka, kasa befwa ko.

MAVADA MA MASODADI MA ZAÍRE KE BEFO TUTIINA
Vana tuyendila vana Cimbyanga, ntangu tubatambulanga bilya, ifu cimweka cibi cibasya basi Zaíre, bikilanga kwandi masodadi mana mabakalanga vana Kimbyanga Village; mambu maba yawu, bamóna mwisi Kabinda wekivyoka, bakwandi ti ku norte vo ku sul kifumina, bafwene kun’teela bwinji kenda batekila mazi i nafuma k’uteka mazi vanjyoko yeke landangana kwandi nzil’andi. Mavanga ma mpil’oyo manyongisa bawombo, i banmose batona búfangananga ukatini byawu ntangu ina babá kubatumanga ku mazi; mambu batona uvanga, bavítila vana vambu li mazi yeke ulooza ikatini ku tiiti. Masodadi bene abu mabandula mawomo mizi ku bálula mavada. Mansi mekivanga? Ba tumisa mwisi Kabinda ono wivyoka mu nzila, ntangu oyo kikwenda ku sul kana ku norte, kumvana ikatini yekunkaamba bwinji kabika mapapa vo zisapatu i na fumina ku mazi vanjyoko yeke ubonga bina kabikizi bwinji landangana kuna kizola ukwenda.

Zinsalulu zinka zikambu fwana zi masodadi bene zyakwazi. Vana ntete, basi zona ziwali zi Cimbyanga ku Bairro 1 babatambwilanga bilya. Basi Sul bafuma k’utambula bilya vana uvutukwa bafwene uvyokila va Kimbyanga Village, vana vabakalanga masodadi. Bana babalyatilanga mu ngumba babá bikanga uvyoka, vanji ba móna ono wivyoka nandi veka bafwene kun’teela bwinji kumvuvisa yekumboonga bina kanete. Mambu ma mpil’oyo malandangana umonika nkumbu ziwombo; zi “refugiado” zifunda mawu ke bakuluntu ba Comissão Cimbyanga, vanji makata zitama. Bwawabu mansi meki ba vawu?
Cya lumb’ocyo `Nti Sende ivandi mafuma ku zona norte ayi likuba lyandi li loso va livangati; búna to banmona, batona kun’teela.
- Yó, yó, telama kuna. Telama kuna, ozo yoka te?
Nandi uyuwa kwandi vanji ubaya utelama i ubakaamba:
- Bo landa ngai soki bolingí.
Iba ntangu masika, mu tinya c’ilokola cintanu i ndambu, buna ti bwisi bwekwila. `Nti Sende abu kabaya kwandi utelama muna ucinzika lutumu lwawu, bawu banlándangana va mbusa. Búna kavíndama bwala bwinji ke baka vana “conduto” utuula `mfun’andi va si muna kubatemena. Ntangu masodadi mamwali mavitila vana kaba, “Mwana Mbuka” kati lisodadi li ileze muna nkonga babwali, nandi ntete ubaka mbembu bwinji uvúvisa `Nti Sende. Nandi azu kizi basiimba nkuba. Ubabula i kizi be nanguna `mfun’andi muna keyendanga ku Bairro 7 kuna kabazingilanga. Kuna Zona sul kuna minu ivami ibazingilanga, ntangu bene-ina muntu uba kwawu mfumu papa Pedro Cláver Manteiga, ono ivandi ubatúbanga lingala. Masodadi bene abu mavúmvula nkuba mavutuka kuna Kimbyanga Village. Ilumbu cinka imene, Mwana Mbuka ayi walyandi `nka wu ciboba, banónama ku zona sul `ntoma-`ntoma kuna nzo papa “Manteka”. Bandenga vana kabatungila binkutu, ibila nandi uba fayeta. Lekanga mana umweka kesi kunkaamba:
- Papa Manteka papa Mateka. Na moni moto moko molayi-molayi, abeti ngai mbata, na se; na telemi boye, na se. Papa Manteka na lingi na kufa.
Papa Manteka ubayúvula bunsi bubeela bwinji muntu bene ono kiza babula i bawu bakata tuba ti nandi babá vúvisa. Vanji papa Manteka búna bankaamba ti muntu ono ubabula bakala limweka li kula, nandi ufíta zaba ti muntu bene fwene uba to `Nti Sende, ibila nandi unmona uvyoka ayi likuba lyandi li loso ilumbu cimweka ku mbusa, mu ntangu masika. Papa Manteka useemba masodadi bene muna ibila ci mavanga mawu mabi; ubakaamba bwinji babiika ifú ci vokunanga i vúvisanga basi Cabinda ntangu ina bivyoka vana Kimbyanga-Village.

Pedro Cláver Manteiga lembu ti nandi uba mfumu “couture” iba ku zona sul, ivandi ndambu cimfumu cinka ciba yandi ku nkonzo izazandu ci Bairro 5. `Nsiku umweka uba kuna izazandu bene-cina; bya lumbu byonso, ntangu insambanu imasika yafwana `mvele besumbisa cyuma. I bantu mambu babavanganga, bamana mona ti ntangu bene yeki fwana bafwene ubélama izazandu ibila bazaba ti papa Manteka makamonika bwinji uvana `nswa wu wungila byonsoko bina bisútangana vawu. Ntangu bene yafwana, papa Manteka nandi wikwend’ono. Sumbu nandi uvitila, kúna fula malosuka: “alansoooo”! Ubábana i bakuluntu babúlumukwizi muna kewunga minkatu, mampa, zifu zikangu i byonsoko binka bina bidenga. Ono bawungizi byuma, nkama tatangana, nkama byanu, ni k’ufundila kukele ko ibila lutumu lubakwendila bwawu. Mavanga bene mazítama búna to papa Manteka kazimbala vana Cimbyanga i, izazandu ci Bairro 5 ciyenda vangananga ivandi mu ntangu bwilu.

Bika ivandi ilukaamba ka unwanyi bi Mobutu, vana tutinina ku Zaíre, `mboyo mambu mabi bisalila muna maala mana tutambukwila. Uvókuna byuma bibote bina bidenga mu myoko basi Kabinda, ubúla babakala i uvúbalala binkumpa i bakazi bangana. Mavyokeze biva mamonika ku nkonzo maala ma Kakongo Nsongo, kunani masodadi, kati zi kodó, zibumbila `ncyento mweka ono bavangila usáfu va meso ma `nnuni i baana. Cyali i cyunda mpila mambu tumona oko tuyenda vengamena mu ibila ci `mvita ubavumba mu nsi-itu. Kuna `Nlundu-Matende basi Zaíre bavonda bábana byole bi basi Kabinda biyenda ketúmuna búku mu ntandu; búna basá bivonda bizi kubaténtika búku va mongo. Kuna `Mfwiki kwakuna bavonda bakala limweka mu ndima ina kabasalilanga. Uvanga lumbu byole kisi monika ko ku bwala; mu ilumbu cintatu baana bayenda kebílanga tata ku `nsitu ono kabasalilanga i bam’bandulwa ku si ucele i zinjyemvu kuna ban’dúnjika ke basi nsi bana bamvonda. Mawombo manka mana tumona matúbangananga ko; bika mabela bobo.


MAMBU M’ITOMBE
Ntangu kabakonzukwa vana Cimbyanga, bwinji ubaka b’usumbila cyonsoko cincinzi luzingu, kana cinkutu kana ikupa, kana ketsh, Nando mampá kabasumbisanga. Muntu ntete kasalila vana Cimbyanga Noki-Noki, kuna Bairro 2; basalila kwawu nandi, Daniel Chimpusso i Alexandre Mwanda. Isalu cyawu ciba utéka mazi, uteeba swali bi mpalabanda mu ntandu, uvanga mampá yeke sumbisanga. Ntangu kabotukwa ke Noki-Noki, uyenda kesalila Eduardo Bayuwa, kuna Bairro 4 momo isalu ci uvanga i sumbisanga mampá. Basalila kwawu Nando, Daniel i Cosme Brás, mwana lufuntu Cristôvão Pequeno, mwisi Chadede. Nando ubasumbisanga mampá ntang’ovo va izazandu ci Bairro 5, ntang’ovo kuna izazandu ci Bairro 1.

Cya lumb’ocyo, ciba cilumingu i kasa kwenda ko mu nzo Nzambi, Nando uba vana izazandu ci Bairro 1 kabasumbisa mampá; m’utinya cintangu kumi imene, kazímbukwila to cíndangula ci ONU cibasikila ku nkonzo Lukula ayi lulala, cimevambukwa mu rua ntete yi Bairro 1. Abu kamwena buna upámukwa `ntima, ibila uzaba ku mbusa ulumbu ti Ntonya, mwana Ferreira Custódio, nandi ubabeela ku nzo `mbuku Boma, kuna kabalongukwelanga. Búna cíndangula bene cikota, kala fyote wekimona bantu basikanga mu Arca de Noé muna kenonga zintinu ayi ilílu.
- Mambu mbisi omo?
- Mwana só Ferreira nandi fwili, kaza mvumbi yayoyo imekwizila mu kalu li ONU.
Cyelika kwandi, ibila ntangu bene-ina tata Nando, só Bartolomeu Filipe i só Ferreira Custódio mu ONU babasalila, ku nkonzo mambu m’utunga. Bantu batatu bene obo bawu batunga nzo `nkanda Lwangu-Nkenyi, ndambu nzo zi `mbuku va Lukula, ku `Mfwiki i Seki-Zole.
Cyunda cimána udúka mu `ntima Nando, ibila vana nzo tat’andi na Ntonya vavana likanda lyandi lyonso livíkila ntangu lifuma ku `Mvwangu.
Ntonya, nandi mwana ntete wu bakala ono só Ferreira kabalongisela ku Boma; uba ntete ku Tshela, kuna Centro Pastoral.

- Ncya cimevonda `ntende bakala wu lukufi makumwali mimvu?
Bakundi ayi ubutu bayindalala i `mvutu usaba inanu ko.
- Nganzi i mavanga m’itombe ma kanda limweka li basundi libazingilanga kuna zona norte mawu matwalisa lufwa lwandi.
Kuna Bairro 3 kuba bakala limweka babatangwinanga Abrão, ubamonanga zinkonzo ziwali i, muna im’buli-nkungu mwamuna bamviimba bayúwila ti nandi umona ilumbu cina Ntonya kavwákama mu konde limweka balékila mu nzila Bairro 2. Nandi ukaamba balyandi ti mu lumbu binkufi `ntende mweka wu bakala ukizi fwa.
Ntonya cyuma ntete katona ubeela ku nzo `nkanda, meso. Uyenda ku nzo `mbuku i bansonikena zimwenu zina katona vwatanga. Kala fyote yeke matu; momo ntangu katona ubuka matu kasa beziinga ko.
Mwana bakala bene-ono kafíta fwila ibila mwana `ncyento wu `nsundi kayímisa vana Bairro 2. Batumisa tata kuna kanda li mwana `ncyento bwinji kunkaamba mavanga ma mwan’andi, vanji mwana Nkolokoto kakata cicina mwan’andi ukwela `nsundi. Bavwa mwana `ncyento abu bazabil’obo bayendila `ntekolo Nkolokoto manengo, bamvilibika.

Bakana mamomo to tumona vana Cimbyanga. Momo kanda bene li basundi manka ivandi masyalila umonika; bobo bamweka bacyenga bevilibika imwamwana cingana cicyento ci basi Caio-Calhado, `ntekolo papa `Nkísi; mambu abu maviila ku mpaka, `nsamu bwilu ubasika ku mwinya. Muntu uzenga mambu bene Tsumbu Makwala, Bula-Matadi mwisi Tshala-Mongo. Vama bafundisila mawu, vana Couture Tembo. Yayina nkumbu ntete iyúwa mu matu i imona mu meso mami ma nyitu buna bifundisila ndoci. Zimfumu zi “Comissão” ziveka bantu ke nganga tatu muna kezaba cyelika cinsamu i zimpolo zyonso zifumina kwawu zidedangana. Muntu ono bakusya utula izala va mbazu muna utuba ti kasa mazaba ko. Vanji ntangu Bula-Matadi kabaka mbembu bwinji uzeenga `nkanu, leka mana kesisukula:
- “Ah tata kingandi, ndoki kakikinanga dyambu ko dyo bankúsidi, nkama ti bekumvinguna dinga, beka kunzeenga `ntu, nkama bwe kalendi kikinina ko ti widi ndoki”. Tufidisidi batu ku ndambusu Matadi, batu beni babeedi kudi mim’bíkudi mitatu, vayi baboso `mvutu mosi baveni. Beno dikanda dyo bakúsidi yendanu ku nkoto lutwala byeto: nkombo zitatu, ngulu zitatu, tsaku tatu zi loso ayi zimbongo”.
Bantu bene basa nyika ilu ko; batelama, batomba i batambika bina Bula-Matadi kalinda i `nsamu uzítama mene uzítama masika.

Kuna zona sul kuna Nando kabakalanga ivandi kubakuwangnanga mambu ma makumbi mapanya mana mabakwíbanga ubábana bingana. Intambu tupanzu vana Cimbyanga vavana ivandi vatona kuwangana mambu bene omo makwatamene bánkwa `nsoce ayi `ntima `mbi. Vafwila ivandi ubábana byole mu ibila ci ulya zimbongo basonuna ke basi Zaíre babavyokilanga vana cimbyanga mu makalu, bantu banani batona uvanga cyuku cyawu mu menga ma bantu limonyo; ubábana byole bina binonga zimbongo bene, cimweka cinlatu i cicyento ku Bairro 8 cibazingilanga i cinka ci bakala ku Bairro 11 cibakalanga.

BANGU BUSÉDE I UDESULA MAMBU
Lembu ti vaba mankundu, vanji manka maba vana Cimbyanga maba mambu mabatusevisanga.
“Eya, njye kukwenda ku Lukuleee, sikalapawu kufwekanya sike mu kufwekanya...
Mbileee, mbileee! Woso bekwiba macyo mangana ma civwadungu ci ya Lolenso kafutuleee, kafutuleee, mbawu, mbawu!”
Imetebukwela monyo “meu” Inocêncio, nkomba Olinda Madiya, bakala limweka libazingilanga ku Bairro 8, vana Cimbyanga. Nandi uba `nkwa cyuku, mfu kabasumbisyanga, zi “lamer”, vana izazandu ci Bairro 5 i muna maala ma basi Zaíre. Usala kucimweka ayi tio Joaquim, búndikila baana ba Clés-Clés, `nlonguso mweka ubazingilanga mu Bairro 5 i babatelilanga ivandi “pussor” Dúkula.

Kuna Bairro 11 kubakalanga bakala limweka linkuluntu, muna 2ª rua, talananga ayi nzo tata Zoze Mavinga, mwisi Cingundu i muna luvati lwandi lu lucyento, njye sabuka nzila makalu, mwau muba nzo tata Inocêncio Mombo Mananga. Libakala bene lizina kazabangena Clemente Ngvulu i `nkam’andi lizina lyandi liba Rosalina. Tata Clemente ndambu susu ziba-yandi kuna nzo andi; i bwau, cya lumb’ocyo imasika, susu andi imweka imanga ukota mu liluli; ubiila, ubiila kaza kakata ku imona. `Nkuluntu bene-ono kasa lingama ko; múna bwilu bene ulosukwa mbila vana nganda nzo andi, muna tubila vilyabu: “wonsok’ono swekeze susu ami, `nkonkolyoto mwamba ngazi, kavutula. Susu ami yi mwamba ngazi imanga umonika mu luli, ti muntu swekeze yawu buna kabikila kwandi; ya manga kizi monika buna kisyala kuku; tat’ami cikumona ka kisyala kuku; abu likuwanga ngongongo ayiyi ngongongo kukwayi, nkumbu tat’ami”; kisyala kuku.
Ono ufika kwiba `nkonko ngana mwamba ngazi umona booma b’uzyamina ku Zaíre, i muna ilumbu cinka imene, mwivi ubikila susu. Muntu usweka susu andi kasa ba inanu ko; cingandi `nsali uba bandazyananga yandi mbusa nzo, nawuna kwandi uba ifu ci vilibikanga byuma bi balyandi.

Mambu ma Cimbyanga titúbila vawava, ntangu íyenda vana bwala bene-buna basi Cabinda batinina ku Mbuku Tembo, muna nkonga bantu bene muba bakala limweka babatelilanga papa Armando. `Nkuluntu bene ivandi uyúwangana mankundu i `nkutu bantula mu isavu. Bakunmona to ke utetende bwakwabu babakunsakininanga: “ayuwé kumeka inmeka”.

- Eh papa Armando, ncya wisala vawovo eh?
- Ayuwé, kumeka inmeka.
Nandi nakuwil’obo kafwene udásuka yeke utunda vilyabu:
- Kutona minu bo iyisa fa Cimbyanga bene afá, cimbí cyo imána meka? En, cimbí cyo imána meka kutona bo iyisa fa Cimbyanga bene afá, luke nkambilanga kumeka inmeka?

Linka liba kutusevisanga mose tumayindula papa Armando, lyambu litalila mwisi Zaíre ubacyenga kumvókuna malavu. Nandi uba `nmaci manjemvu i ntangu bene-ina ku nkonzo Yiya i Kimanguna kaba lwazilanga. Vana uvutuka ku nzo, baka mu nzila udengana bakala limviimba libacyenga kumvuvisa.
- Tala nge, twala malavu!
- Malafu mbi mo ke mu kutubila abo?
- Malavu mo neti; nge manga kutwala malavu ma uzimbakana dizina di ngwaku.
- Mi kusimbangana disina di mam’ami minu? Nwa, nwa malafu. Ti njye ba mpana minu mbeli ibemákina malafu be ama, nwa malafu.
Libakala li mwisi Zaíre, búna kayúwil’obo umona booma ibila papa Armando ivandi uvenya ibabaka.

Muna utalila mambu ma nzingulu, lembu ti imetubila mawu ku mbusa, vana ntete mu bilya bi ONU tubazingilanga. Tubatambulanga loso, madezo, mafuta ma biterol, insimanji, “farinha de trigo”, “farinha de peixe”, fuba manya, leta mfusa ayi `mvwatu; tatambula kete nkumbu wali zindonga, zimbungu, ubóla, zinto, zibola ayi ukatini bi utekila mazi. Ubábana i bakuluntu kilu zimweka zi bilya tubatambulanga.
Buma bubeela vana Cimbyanga ti makalu ma bilya mekwiza, ubábana i bakuluntu, búna to bamwene makalu bene, bafwene usángilila muna kelosukwanga mpil’ayi: bilya eee! bilya eee! Makalu bene ma vyoka, bawu yeke nonganga zintinu ku mbusa, ni `nkutu utiina mbombongo.

Muna landangana mambu ma nzingulu, zaba ti ntangu ONU kakábisa insitu utuvana mabaka, zisengo, utali ayi mboongo bwinji uvata, buke kwandi zimpinda, inti mpanza, uzánji i maanya. Inmanga ayi im’bakati byawobyo byawu tuvatila muna ubwa bina tubazingilanga. Bika kwandi insitu ina ONU katukábila, bakundi basi nsi ivawu batuvana insitu yi vatila; buke kwandi nkak’ami Miguel Zinga bamvana `nsitu ke papa Simba ci Maluku, ku Mavondo, kuna kabalwazilanga manjyemvu i kuna nkaka Landu kabavatilanga. Vana Cimbyanga banka ku Ngúlungu babakwendanga kevata madezo ma ntáva, banmose babavatilanga ku Fwati, ku Cingongolo, ku Bidi, ku Cimbenza, ku Makungu Lengi, ku Cimbwete, ku Ngovo i mu wombo maala manka mabelameze i matatukwizi vana tuzíngila. Bakana ko ti babakala bonso bawu babavanganga usalu bi mpata-sengu. Banmose mu bundu binene bi usalu babasonikesanga ilumbu: SODAFMIR i SAICO-ZAIRE, byabyobo ubundu basi Cabinda babavyokanga usalila, i bantu baba zimfumu zi usazi bi Cabinda muna ubundu bene papa Bernardo Masibo i papa Mandevo. Bantu bavúma bene mu SAICO-ZAIRE vana Cimbyanga papa Mandevo, ono uba mfumu basi Cabinda muna ibundu bene ayi ndambu bantu bana babalyasanga makulu ma mpingu, yaya Zacarias Mwanda, papa Geraldo Mfuka, papa Lourenço Nzau ono bavyoka zabila mu zina li papa Savimbi, papa Zé Mwisi ono ubanátanga Fone, Mateus Makazu, yaya Luis ubakwelanga mwana papa Mandevo, papa Lourenço ono utiina mu ibila ci cizidu cina kasá-vanga mu “dépanage” muna mufwila bantu batatu: umweka va Cimbyanga, Paulo Maria Homem (mwisi Champuto-Rico) i bantu babakala bwali banka babazingilanga ku `Nlundu Matende. Ntangu papa Lourenço Kadula katiina, dépanage isyala mu myoko papa Pedro Jordão i baka kuntwala muntu utambula yawu papa Paulo Chimpolo; papa David Nunguna ivandi uba `nlyasi kalu muna ibundu ci Saico-Zaíre; Papa David Makazu kalu li mpingu kabanátanga muna SODAFMIR. De mu ilumbu aci isonika mambu bene ama, inlyasa makalu ina isuuka, dede ti ina nzabizi imanga fwa ku Zaíre i ivutukwa amu Cabinda yakwayi: papa Pedro Jordão, papa Mateus Makazu mwisi Cyobo i papa Paulo Chimpolo mwisi `Mbanda; banka bafwila ku mbusa-manya, buna ti bisalila mu Saico-Zaíre. Muna bamviimba bana izaaba, umweka to uvutuka umonyo mu Cabinda, vanji baka kuntwala kizi fwa: yaya Luís, ikweze ci José Mandevo.
Babakala banka bana basalila muna ubundu bibyole bene-bina isalu ci ngolo i ci mpasi babavanganga, inti babatúndubulanga makabaku mu utali, baba zi “bornador”. Muna ibila ci bizidu bi usalu i bembevo bi nyitu bamvimba babiika luzingu lu mongo `ntoto ku Zaíre.

Kuna zona sul kuba libákala li mwisi Luwanda, cimbali cimweka cizabangana mu zina li Wolo-Wolo. Bantelila Wolo-Wolo ibila soonsa beene kaba, ntokila i lingundi mbusa. Manuel Fernando kabazolanga ko bantelila Wolo-Wolo; njye zola ubakana yandi mambu buna `ntelila kwaku mu lizina bene olyo. Vasa ba muntu ko uzimbala Manuel Wolo-Wolo vana Cimbyanga, i basi Zaíre bazaba ivandi libakala bene. Nandi uba muntu `nkufi uba zinyitu zyandi zifwanangana i, ku Bairro 11 kabazingilanga, muna rua intatu, belangana nzo Nzambi Katolika, kuna nkonzo ibazingilanga `nlonje Bonga. Kuna wanda li mbusa nzo Bonga kwakuna kuba nzila mazi ma Bodika.
Wolo-Wolo uba bákala limweka lizola usala i uba bakundi basi Zaíre, kuna Cimpanga-Fwati, kuna kabalándilanga utebe bim’beela bina kabafúntikanga bwinji usumbisa, bya fulukwa. Uba kwendanga ku Lukula kesumba farinha bwinji uvangila minkatu.

Wolo-Wolo mu ndambu nzila kabasumbisilanga, ku si mwanza, talananga ayi nzo ibazingilanga ciboba cimweka, António Daniel, muna Bairro 11 i Joaquim Daniel mu Bairro 5, kati `nsenje uba izazandu cibasumbisilanga “Sobe e Desce”, João Sozinho, Bernardo Pequeno, Zé Njimbi li Masweka `Nlele, Dyangítukulu, Manuel Kafé i banka. Wolo-Wolo ubasumbisanga utebe bifulukwa, minkatu, zimpinda, zifofolo, i byubyuma binka bincinzi luzingu lu bantu.
Vana kayendila va Cimbyanga, Wolo-Wolo ubazinganga ayi baana bandi kabutila ku Ntandu Nzinzi, sumbu nandi utiina. Ntangu baana bandi bavutuka amu Kabinda, Wolo-Wolo usyala naveka; abu basi Kabinda batinina ku Mbuku-Tembo bayenda kekalanga vana Cimbyanga, Wolo-Wolo utona usala ayi mama Zabela, uba `nkama papa Próspero. Zabela ubazínganga ayi mam’andi, `nnuni andi, nkomb’andi Futi, mwan’andi `Ntonya i imwamwana cimweka cinka cicyento. Zabela usala `mboyo ulumbu ayi Wolo-Wolo i, baka kuntwala, búna kwandi `nkulu katúbila ti susu kapodi uvanga cikundi ko ayi mpese, `ncyento bene ayi cimbali batona lángana ku swece... Ncima matebila mbwa. Zabela uvanga mamonso muna umánana ayi Próspero bwinji kesenduka ku nzo ndiku andi moona oyo kamabáka.

Cya lumb’ocyo, mu ntangu bwilu Próspero ulenga i uzúdangana `nkazi ku nzo Wolo-Wolo, unsiimba nkuba muna kati ku nzo mbanda. Cimbali citimbuka ku nganda monanga idwanji citiina nkoonga; ubasika muna keyamikinanga vilyabu: “beno yizanu eee! Yizanu eee! Papa `nlonje yiza eee! Bekamvonda `nkaji, bekamvonda `nkaji papa `nlonje. Ntangu bene-ina, vana Cimbyanga, ba kwandi mwinya, ba kwandi bwilu, búna yamikini to bantu bafwene ubasika muna kecyenga uzaba mana mivyoka.
Bantu babasika, kwendeene vana, “oh papa Manuel, njye ivaku... mawomo wivanga masafwana ko! Bunsi mabóngila `nkazi ngana’ Oh, oh! Mavóla mpinga, mavóla mpinga... Oh mama Zabela, njye `mboyo owo njye wivanga mpila mamb’omo? Mabika `nnuni aku bwinji walala i bákala linka mu ibila ci utebe bifulukwa i minkatu? Ooooh! Bati na Próspero kasyala kusumbila bilya ko vo kasyala lweci ko? Ah beno `mbaku mamb’omo!

Zabela ubulwa vanji útula izala va mbazu bevutuka ku nzo Próspero. Uba `nkazi Próspero uyímata ke Wolo-Wolo i babwali babuta mwana bákala mweka ono cimbali kavana lizina li Manuel Fernando; baziinga ndambu imvu vamweka i baana banka ba Zabela balandangana mam’au kuna nzo `nnuni andi moona.
Kuntwala ulumbu, momo isalu cyandi ci sumbisanga utebe i minkatu, vana ibwangu cyandi ci isalu vamonika ngumba limweka li bacyento, basi Fwati, i muna nkonga bene umweka ubakambu vawu, ono uba kun’déva zimbongo. Wolo-Wolo ubaka mbembu bwinji uveka ntumu ke nandyono ubakun’deva, muna tubila vilyabu: “kun’kámba kwaku kija fila jimbongo jami, minu yono ku Lukula ndyela kwenda ku sumba farine. Na manga kija fila jimbongo jami minu kum’bula `ntu yeyendanga mu loko”.
Wolo-Wolo uzíngila va Cimbyanga de mu ntangu kabakana cimbevo, i mwan’andi mweka wuncyento uyenda kenlandi bwinji kuntwala amu Kabinda, aku kayiza kacétikela luto.


BÁNKWA LUVUNU I SEKE-BWEZE
Mavada mawombo tuzingila vana ntandu itungamena bwala bunene, vana tudúkana `mboyo zimvila i makanda ma Kabinda; bwawu, lembu ti vaba bantu babote, lilonje libakambwanga ko bwinji uvuma ufu bibi, mambu m’itombe mana ivandi mabamonikanga vawu. Bakuluntu bana balonguka `nkanda babatelamanga bwinji ubaka mbembu vantwala bánkwa mayumbukutu, vantwala mbutu zi nsi, bant’ovo vána `nsenje ono babazingilanga.

Ifu cimweka cimána kwatamena basi nza, ifu ci fita vúbula lyonso yeke usamuna i babonso yeka litubila monanga kwandi ti lyambu licyelika.
Manka mana titinina bunda-ntulu, njye kuvula, imvutu ivananga bawombo yakwayi: lyawolyo lyambu li bwenya limefumina oko mbusa manya, limefumina mu nsi zinka i, tizimbangana monyo ti mawombo tivada befo-veka amu Cabinda i tisámbwisa ivandi banka. Cyelika ka makele mamvimba mamanga ubika zinkaka zitu i mamafumina mu nsi ozyo zitubelameze, vanji mawombo manka mana zimbutu zi nsi-ayi zimevubulwa i zimekwika muna mbundu zi banmose bwinji basalila. Banka ba lembekela, ukôtukwa, kana lota bilotanga, fita vubula to lina livubula i bana bikuwa mau, bâku bateka bânzimina bubote, ivau bama baka `nsamu wu kadonzyanga muna mafula monso ma nzila, bama cituka bula-ngonje bwinji benda masamunwanga.
`Nkulu katuba “njye kula munu ukozya malu, njye kula malu kozya munu”, vanji mu lumbu bitu byabyole byau basi Cabinda bamana vâtikila: “kula malu yeke be kula munu”, “ba luvunu yeke bewala bweze”.

Buna, vana Cimbyanga vaba bakala limweka babatelilanga Mbeku, ubazingilanga kuna Bairro-4. Isalu cina bawombo banzabila buna ubuka bantu ku kele mene ku kele masika, ibila nandi uba `mfeleme. Uba ibakalana cimweka cintela zongameze, vanji kasa ba ukula ko ni `nkufi. Bana kababukanga bubote babakuntubilanga mbote, vanji bawombo banka babakuntubilanga mbi, ibila Mbeku uba `nkwa luvunu ke banmose. Banka `nkutu, buma babatúbanga ti nandi, ntang’ovo ubatobulanga bantu zintumbu zimayumbukutu, zintumbu zi mazi; vanji tuzabizi ivandi ti muntu bapodi kuntobula ntumbu zi mazi ko omo tinwanga, ibila kafwene kolukwela zimpasi; fwana, banka babasabisilanga ngolo mose Mbeku bitubila. Lembu ti uba `nkwa luvunu, kaza banka salu wombo bababwelanga mu lulonga ti nandi bitubila.
Bwabuna, vana Cimbyanga vamonika bamvimba bana bananguna ikumu ci Mbeku bwinji utalila lonsoko luvunu luna bapyeteze muntu ke ono kambwizi cyelika muna ntubulu. Njye mona ti muntu wikaamba mambu i ti nandi mwene ti mambu bene bakana macyelika ko, bwinji kumabaya nandi ubatúbanga “kutwe, kutwe!” vo “Mbeku”; njye mwen’obo buna zaba ti mene ubaya mamonso mana wituba. Muna mawomo, Mbeku uyiza kuzabangana vana Cimbyanga `ntungulu ntete wu luvunu lonso, ibila nandi muntu uvyoka kwenda mpumu mu luvunu tonina ku zona sul yekezitikila kuna zona norte; i bawombo banka babazolanga uvunjya bantu vana Cimbyanga, lembu ti luvunu bakana lyambu limbote ko.

Zibula bubote meso bwinji ulandangana cintodi cimonikeze mu `nsenje Povo Grande mu lumbu bimevyoka ku mbusa. Na `ncyent’owo, mama Su bu Ngongolo, abu bawombo bamana zaba ti lina lituba `ncyento i mwana ileze lyalina bivyokanga cicinina muna nzo zinka zi lufundusu, mansi kekivanga? Cya lumb’ocyo na mama Su bu Ngongolo utelama i uyenda kuna nzo bakala limweka lizinganga-yandi `nsenje mweka kelinda cyuma cimweka kabatomba. Búna kavitila kuna, ulinda cina kayendila, i sumbu nandi uvutuka ku nzo-andi mansi keki tuba? Ah yaya Cingandi, minu mambu mamweka ma mpasi mivyoka ku nzo-ami; imwamwana cyami cicyento cyawu bakweme sakaninanga ke bakala limweka ava `nsenje. Na yaya cingandi kizi `mvutulwila: njye mazaba bakala mbisi? Cya mpanga imwamwana cina cimezaba babakala? Wenda cilaanda bwinji tufyongwena cyawu kucimweka. Na mama `ncyento búna kayenda ku nzo-andi tomba nandi bemonika ayi imwamwana bene, ve.
Va vyoka ndambu ulumbu, yaya Cingandi umona kuna luumbu lwandi `nnuni mama Su bu Ngongolo, mu ntangu bwilu, ono uyenteela bwinji kenda ku nzo-andi. Yaya Cingandi utelama i uyenda kwawu. Vitila kuna mambu kesi tambula makwama: yaya Cingandi befo tusa tumisa mpamba ko, kaza mambu mamweka mivyoka ku nzo-itu, vanji bika tutumisa imwamwana citu cicyento bwinji naveka katuba mana mivyoka. Batumisi imwamwana bene ci kumi imvu ná (14), civitili vana baba i ciza katona tubila vilyabu: ah batata kete lukele, na titi Cingandi, nawowo kwandi, bakana `nka ko. Cya lumb’ocyo nandi uyiza aku kati ku nzo-itu kizi mpanga bifu kuna ivinga cina ilembekelanga; nkumbu inmwali kuma kanata ku hotel mweka kele ku Lombe. Yaya Cingandi búna kayuwil’obo utumisa `nkam’andi bwinji ivandi kavwilikila mana baba kunkusya ke imwamwana cimweka cinsenje. Imwamwana bene búna cimana utuba, yaya Cingandi ubaka mbembu muna kuvula imwamwana: njye mwan’awu mawomo wituba kumazingila vo ulota? Imwamwana citambulwili ti, nkumbu ntete mu cinsunya i nkumbu inmwali ku meso ma tolo. Yaya Cingandi kizi beyuvula: mu nkumbu ntete oyo tubili ti minu Cingandi mínu iyiza kuvubala aku kati ku nzo-inu, tat’aku kunsi kaba? – Na imwamwana uvutulila ti papa lembekela kaba lembekela kuna ivinga cyandi. Yaya Cingandi ucyula cyuvu kuna ke tata mwana: ah yaya mfumu nzo, cyelika kwandi njye mu uba vava njye uyuwa kwaku njye-ke vanga limvele muna ilumbu bene-ocyo mínu uvúbalala imwamwana cyaku aku kati ku nzo aku? Na tata mfumu nzo kizi vutulila vilyabu: - minu mawomo cimazabizi ko. Yaya Cingandi, be cyuka kuna ke imwamwana cicyento, kizi tuba: bya lumbu byonso, minu ukôtuka, imene nyendeze ku isalu i minu fuma kuna, mu ilokola cintatu imasika kwiza ku nzo kizi balula `mvwatu bwinji kwenda mu nzo `Nzambi, minu fuma mu nzo Nzambi bwilu ivitilanga ku nzo bwinji ulembekela i ciyendanga kunka ko; nkambi-abu ilumbu mbisi cyawocyo minu iyiza kuvangila bifu ku nzo aku tat’aku muna uba vovo vanji naku zaba, ntangu mbisi yawoyo minu ináta ku hotel Lyombe, bunsi tuyendila kwawu? Imwamwana civutulwila ti ku Lyombe mwinya bayenda kwawu i limalu, vanji ilumbu tomba nandi bezaba, ve! Yaya cingandi ubaka umenekena alili: kwa vubalala oko ivúbalala imwamwana, lembu cyawu cisi bezaba ko ilumbu cina maba, beno tata lilunda mwana, lukata mona mwan’inu bumpila bunka, kana vanganya, kana ucaca menga? Abu limebel’obo, minu imwena mbote lutomba kuma lunata mwan’inu bwinji bantala, bamfyongwena, ka mwan’owo podi uba ti mbela mayindu ike yandi, ti ve buna omo kituba muntu `mvene, vanji minu cisi zaba ko ibila mbisi kafwene ku nkusila mambu mana nzimbele, i muna uzaba ti bubu ci ntete imetula utambi byami mu kati ku nzo bene-ayi. Matata ma mwana, bak’ovo, miza kutuba ti mbote tumakalila va nsi, likanda lyonso muna lumingu, bwinji tuzaba mana tupodi uvanga.
Sumbu uvitila muna lumingu, yaya Cingandi utambula kuna ilazi cyandi bakala limweka ono mama Su bu Ngongolo kayenda kuvitisa amama: “wenda nkambila titi cingandi ka nzo ami ina kabundwiili, minu itomba kafuta multa bwinji mambu mamana”. Yaya cingandi sumbu kakele kisi zaba ko ti kooko `nsenje wonso nandi bituta ti na uvuubalele imwamwana cingana, nandi weta ke vúnanga usamba, bya lumbu byonso mu nzo Nzambi, kooko iwaya c’inombe cike mwawu.
Lumingu luna batanga abu lufwana, makanda madúkana vana nzo matata ma imwamwana bene. Imwamwana cicyento citelama bwinji betuba mana katuba ntete, vanji mana manka tomba nandi besulika, ve! Yeka ti basa kwenda ku hotel Lombe ko, kaza ku Cizu bayenda... basa kwenda mwinya ko yeka ti bwilu bayenda... mu ilumbu ci ntete kasa tubila mbongo ko abu yeka ti oko veve byole bi kwanza, oko ti kumi li veve bi kwanza bankondulwela ke titi Cingandi... `nsamu `nnene. Bakuluntu banka bana baba vana nganda `nkanu babaka mbembu muna ulinda ke matata ma imwamwana cicyento bwinji bafyongwena bubote mwan’awu, ibila, na mwana owo babúmbizi, owo bavangili usafu mu cingolo ke `nkuluntu, ti mawu macyelika nkanu ubasika cikumbi, i vavána nkanu vawu vaba cimbanji cinene i ci ntete; linmwali, mwana owo bavangili usafu muna cingolo, muna ilumbu ci ntete nandi nkanu ulíla i tat’andi muna uba vana nzo, mu ntangu ina bamvúbalala nkanu uyuwa; lintatu na mwana owo babumbizi, nkumbu ntete ina bamvangili bifu ti nandi kasa mazola ko, bunsi keka becicinina nkumbu inmwali bwinji bawu kwenda limalu? na yaya Cingandi bunsi kannátina mu cingolo naku bamona ke basi `nsenje? – kete bwilu bayenda, matata bakata yuvula mwan’awu kuna kuba ntangu ina kavutuka ku nzo?
Bya bwivu obyo bicetameze bwinji njye `nkundi wilandangana mambu bene-ama uyindula, ufyongwena i ubandula nani wituba cyelika i nani wituba luvunu.
Bunsi buzitamena `nsamu? Nkumfu abu iwokila ngolo, zinkonzo ziwali zidásazyana i likanda li imwamwana cicyento likána unata mambu ke twanya bi luyalu, vanji likanda li yaya Cingandi bwakwabu lisicikila: tucicinini kwenda ke luyalu, vanji sumbu befo kwenda kwawu, beno kanda li imwamwana cicyento i befo kanda li yaya Cingandi, tweki baka beno `nko vela befo `nko vela; zya vela bene zyawu twesi kwecikela izitu ke bavya meso bwinji bavanga mana bazabi.
Bak’ovo citata ci imwamwana cicyento citula koko va mbundu i ciza kuzitikila vilyabu: ah bankomba, ndoko tutala mu nsi ka ku ilu kuyenda witu `mvele ko. Talabu ti bingundu muna maba bibundananga makongo befo bantu? Befo, tumamwena, mbote mambu bene mamanina vava.
Mambu makata bekwenda ke twanya bitalila usalu bi lufundusu, vanji yaya Cingandi ukuswa i bawombo muna `nsenje i muna nzila zina kivyokilanga beta kentambanga isôso: nakowo `nkuluntu uvubalala imwamwana cicyo; sangu mbi yi mama Su bu Ngongolo i mwan’andi ikátukwa dede kwandi buna bukatukwilanga zisala zi susu zina batyamwini ke mpemu, ni ono podi be nongakesa zyawu bwinji kuzivutula mu nyitu susu muna zibele. Zisangu zimbi zi mama Su bu Ngongolo zityamuka dede kwandi buna butyamukwinanga mazi badukwili va `ntoto, mana `mvele kafwene manga benongakesa bwinji kumavutula ma mbungu ina mabele. Kyadi madi mu `ntima! Mwacye! Keva kwaku, ka vandila Nzambi `nsákusu njye veka!


USALU BINKWÁKU
Muna imvu lunana Cimbyanga cicitukwa itinya ci bwete mu ibila ci lutangu luwombo lu bantu obo bavitila de kumbangana 20 ma veve; vaba izazandu cizongameze vana Bairro 5 i kuna Bairro 1; baka kuntwala bazibula lizandu linene kuna Bairro 11, vana ndeke nzo `mbuku ibetwalisanga Zé Munguenga, talazyananga ayi Bairro 4. Lizandu linene lumbu bi sabala libavangananga i babakwendanga vawu muna kesumbisa cyuku cyau, basi Lukula, basi Boma i Tshela, bundikila bana babazingilanga vana ziku li Cimbyanga i maala ma basi Zaíre mabelameze. `Nkunji `nneene ubabanga va jungu bene-lina.

Tuba bamvimba vana Cimbyanga baba uzwanana i zinzo zi cyuku; vana Bairro 1 bazangana vawu lufuntu Luís Matos, Matsú, Zeff, kuna Bairro 3 Papá Wemba. Vana izazandu ci Bairro 5 vawu vaba Brás Nyitu, João Sozinho, Bernardo Pequeno, Zé Njimbi (li Masweka `Nlele) i kuna Bairro 9 kwawu kuba Elba. Muna basi Cabinda bonso bazingila vana Cimbyanga bantu ba ntete batona uvanga cyuku i bayenda mpumu mu ntinu i mu nzaci, Elba, Zé Njimbi (mwana tata Félix Mpitu) i Bernardo Pequeno; bawobo basavanga lumbu biwombo ko, tweka bamona ukwenda ku Boma i ku Kin kesumba byuma.

Muna Bairro 5 muba ivandi bakala limweka litonina mu salu, nzetaloyi, swikili, nzabaku, zisunga zi bisínga, zifofolo i byubyuma binka; libakala bene lizina lyandi Inocêncio Mombo Mananga. Uye makanga cyo i cyo de vana kazibula “cantina” ayi “bar” vana bantu babanwinanga malavu i babacininanga. Tata bene mu ibundu ci “Kalu” kabasalilanga, uba “gerente” andi ku Kai-Vemba. Muna nzo cyuku i bar papa Incêncio muvyokila ndambu bantu, bana babasumbisanga mwawu; bana ibubu itebukwela mbundu bakwaba: Próspero Lelo (Pelé), Portâncio Mananga i Casimiro Mananga (Casy). Vana bar papa Inocêncio vavana minu ilongukwela lwimbu lu kintweni lubatoninanga vilyabu: “Masyala Nyangu babundula mu mabanza...”, vavana ivandi ilongukwela lwimbu lu Samangwana luzabangene mu zina li “Suzana Coulibally, ah Suzana Coulibally eh, démain c’est la fin du mois, démain je donnerai toi l’argent, pour achéter des bijoux, pour acheter des pagnes...” i twimbu tuwombo tunka, ntangu minu iba imwamwana. Vana Bairro 5 vabasika ivandi tata imweka mwisi Cyobo, Juliano Cumbo, ubatándanga ndambu byuma va zazandu cizabangana kuna zona Sul.

Inkembo nene ibabanga va Cimbyanga bya lumbu byonso i bikilanga kwandi bi sabala i bi lumingu. Zinganda zi macinu ziba va Cimbyanga zyakwazi: “Bar Kanga” iba kuna Bairro 1 i kuna Bairro 5; “Joli Soir” lizina li bar imweka iba ku Bairro 7 i muntu úvwa yawu `nlonguso Zé Liberal, bwabuna banka batúbila ti “JOLI SOIR” dede njye sili ti “José Liberal Soir”, vanji mamons’mo fwanikisi kwandi to, ibila ti tubakizi usundula mu mbembu itu yi bwala, “Joli Soir” dede njye sili ti “masika ma nyenze”. Muna bwangu byons’obyo tumatanga, nganda macinu ivyoka mpumu “Bon Coin”, nganda macinu iba ku Bairro 9 ina bavwa ke tata José Mandevu, uba mfumu basi Cabinda babasalilanga mu Saiko-Zaíre. Ntangu bene-ina minu iba itetende i buna ibalandangananga bakuluntu bwawu ibamwenanga bawombo bana babakolwanga i babanatinanga mu “brueta” vana uvutuka ku nzo; ibubu itebukwela monya “Serumba”, ntangu kaba `ntende bakala ban’nangunwina mu brueta ku Bon-Coin de ku nzo andi iba ku Bairro 8, kuna nkonzo “Escola 2”. Bantu babavyokanga unwa malavu, bikilanga kwandi primus, skol, stout i turbo king bana babasalanga mu Saiko-Zaire, mu Sodafmir, bundikila bakuluntu i batende banani babasumbisanga zifu vana Cimbyanga. Mu ntangu bene-oyo cindumba ivandi ciyilama vana Cimbyanga, tonina ke tetende yeke zitikila ke bakuluntu. Bana babakanena mu bacyento bangana babá kubafíkulwanga mu zi “panfleto”.

Zi “restaurante” ivandi ziba vana Cimbyanga, vanani bamviimba babavondilanga finyu. Kuna Bairro 11 kwawu kuba “Kabila Vumu”, uvwa yawu tata Francisco Barros Swami, vana Bairro 5 vaba restaurante yi tata Manuel Kafé, restaurante yi tata Dyangítukulu ayi restaurante yi tata Eduardo Bayuwa Chocolate. Tata Inocêncio Mananga ivandi uba restaurante. Ntangu babons’obo baziimbala, muntu usyalila umonika vana Cimbyanga buna “Yekete” kele mene kele masika. Ubotuka kuna Bairro 9 kuna kabazingilanga ntete kizi yenda ku Bairro 11, vana ndeke izazandu ci Bairro 5 vana kasíkamena de ntangu kavutuka amu Cabinda.

CINTODI CI NTETE CI CIMBYANGA
Mu ntonono `mvu 1980, lyambu limweka li cinzímbukulu limonika va Cimbyanga, lina litubika mu cyunda i booma. Buna minu nyeka kumi i `mvu mweka wu lubutuku, cya lumb’ocyo minu iyenda ketemena mam’ami ku Luseeke, kesukula mayaka. Vana uvutuka ku nzo, sumbu kwiza basika ku bwala, tudengana mu nzila bantu bana batukamba ti mambu manene mabwili ku bwala, bikilanga kwandi kuna Bairro 8. Bakala limweka bavonda kwawu ibwilu mu bimbondo i kuna `mbwingi kele kuna `nsitu Bairro 8, mose wekwenda ku mazi, kwakuna bayenda kudúnjika mvumbi. Lizina lyandi liba José `Mfyote. Imene ilumbu cina bamvonda, tumona zi “suretés”, kati bangu wela-mambu, uzungana bwinji ubiila `Mfyote. Unwanya bilekama kucimweka ayi Madimba, bákala limweka li “sureté” libakalanga va Kimbyanga Village, bakonya `nkazi `Mfyote ono ubakamba ti `nnuni andi bantu bamweka bayenda kenteela ibwilu kuna nzo; ntangu badodomona livutu muntu ntete utambulwila `nkazi; bana bayedodomona batuba ti `Mfyote babatomba ibila isalu ciba yawu bwinji uvanga mu bwilu bene-buna; `nkazi utomba usweka `nnnuni muna utuba ti kasavaba ko, vanji naveka na uvwa nyitu utewa i ukaamba `nkama ti bantu bene baba bakundi babasalanga yandi. `Mfyote uvwata i ubasika mu nzo muna keyendanga yawu. Bwabobo `ncyento bene kazitikila. `Nkazi `Mfyote fita zaba filyambu ibila, múna bwilu bene, ubasya byuma bi nzo bina bavyoka `ncinzi, ubisindikila ku Cimanguna, kuna kayenda kubiswekila. Muna `mbuli nkungu, bana babazingilanga ku Bairro 8, kuna nkonzo nzo `nkanda, batúba ti bayúwa muntu ubalosuka ibwilu “beno beku mponda eee, beno beku mponda eee”! Bana batomba ubasika bwinji umona mana mabavyoka, babuvúvisa, babukána i bavutuka mu ntinu i mu nzaci mu zi nzo; vanji bakana bawombo ko bayuwa `Mfyote utátangana vana babakuntuuta bimbondo mu `ntu, ibila mbembu ncyo iba yandi.

Banáni bavonda `Mfyote i ibila mbisi bamvondila? Mu mene ilumbu cina babandula mvumbi kuna bayenda ku-idunjika, bakaanga bamviimba bana babaziinga yandi rua imweka i bana baba muna rua ibandazyana yandi mbusa. Bakángama kubobo yaya Inocêncio, `nlonguso Francisco Lourenço i papa Caio (mfumu Bairro 8), bana bavevelela k’uloko bu Matadi. Uba mfumu Bairro 4, `Ntonya Nwema, utiina, uvutuka mu Kabinda múna ilumbu bavonda `Mfyote. Bana bavonda `Mfyote podi kwandi zabangana ena ti tubanzimini mpila ina babandwila mvumbi. Kuna yenga linsitu Bairro 8 kubakusukwanga bantu ko, vanji tiyúwa vana Cimbyanga ti Madimba ayi unwanya bilekama bina bibalyata yandi bayenda `ntóma-`ntoma de vana badúnjika nyitu mwisi Kabinda ono usala ci “sureté”, dede ti, ono ubafundanga i kángisanga banka vana Cimbyanga. Bawobo bayenda `ntoma-`ntoma de vana badengila mvumbi ayi inzyuka ina ibakunlya; ti bakata ba bawu batwalisa bumpunya bene, bunsi bafíta zabila vana vaba mvumbi?
Mambu bene omo matubika mbumbulanga vana Cimbyanga, ibila nkumbu ntete yina bavonda vawu muntu mu bumpunya bumanini.

Abu buvyoka `mboyo lumbu, tutona keyúwanga mu minu bantu banka ti `Mfyote kafwiila ibila nganga-nzambi kafinga vana Cimbyanga, “Loka-Mbwa” na kafyeza i nandi unkaamba ti “kasyele lumbu biwombo ko bwinji ulya `ntoto. Búna busá tubila bakulu ti, “njye sákanina mbazu fwene uvya” i, banmose bawu batuba ti “makaya ma nkonde-nkondo, ibutu mene: kamana teka mwinya mabalangananga ko”.

Kuntwala lufwa lu `Mfyote kuma ivandi kumonika mavanga ma mpila imweka kuna Bairro 4, kunani bavonda `ntende mweka wu bakala, uba inwanya ci cimvuka ci “Mbeele”; ubakana beela ku izombe i kizibasika ku bwala, kati vana Cimbyanga; uvíkila va nzo tat’andi i mam’andi, biboba byole bibazingila mu 5ª rua yi Bairro 4. Bunsi bazabangena?

Vana Cimbyanga befo bonso tuba vawu tuba bimpúndi, luzingu lu mpasi tubanátanga. Bwabuna ivandi biboba bibyole bina bivwa mwana bakala bene ono ubasikila ku izombe mu ibila ci cimbevo. Mu bwilu buna bavonda mwana ono ubasinda beela, umweka mu bawu, kati `nnuni, uyenda kelinda sengu ke muntu umweka vana `nsenje. Muntu bene ntangu kavana `nnuni sengu, ubasika muna kedwengamanga, bwinji uzaba cina bayenda kesalila yawu ibwilu. Abu bavitila ku nzo, bavaava ikabini bwinji usonuna mvumbi i vana ukoka yawu ono ubavana sengu ubazúdangana i kiziyamikina ke banka. Bwisi búna bucya batumisa zimfumu zi nsi zina zituma ukaanga biboba bibyole bene-bina bivonda mwan’awu. Biboba bene bikángama i biyenda m’uloko.

MAMBU MA CINTUMU
Búna bakúndubula Kanga i Mbatchi, bavíngisa Celestino Mombo Mvula ono usimbila lutumu lu Cimbyanga ayi lunzo `nkanda Paulo Baveka. Yayoyo ntangu bawombo banyonga beene vana Cimbyanga; bangu mabundu manka bana ibubu babavíbilila badifukwa, bakaanga ufunda i bamána `ntela muna uvutukwa aku nsi ayiyi ibutukwila bakulu bitu.

C. Mombo Mvula uvwakama bimfumu byole mu ntangu imweka, cimfumu cinzo `nkanda Baveka i cimfumu ci “chefe de comissão administrativa” vana Cimbyanga. Kasa tumina imvu iwombo ko, ivandi udifukwa mawombo mabi mabatwalisa bakundi bandi, bangu bundu lyandi li Nzambi bana bam’byeka. Muna ibil’ocyo ivandi ukaanga ufúnda, ukúbika byelika byandi byonso bwinji uvutukwa ku nsi-itu ayiyi itumona ubutukwa. Vanji “nkadi-a-mpemba”, `nkwá `nsoce nandi kabalenga zindyatulu. Iseke-bweze cimweka, mwisi Cyobo, cibakalanga yandi mu Bairro 11, cimáka mu `mvelo bwinji kelenga múnu ke basi izombe, ti muna ilumbu ci cináni, lulala `ncyelo ka cingandi owo masonikesa bantu bonso bwinji bavutukwa ku Kabinda, wivyoka mu kalu li “VK”, kevekisa byuma kuna `nlilu. Ilenga-munu búna ciyenda kulúbula basi izombe cizikuvutukwa ku Cimbyanga. Ilumbu abu cifwana, Celestino M. M. umaka mu kalu ayi `mfuna i uyenda kelyatanga ayi banka, vanji ntangu bavitila ku zungu li Kimbáli, zi “Mbeele” zibasika mu nzila, zitelamesa likalu. Likalu litelama, i “nkaka” ina bantumina yinkúlumuna va si mu nzaci-nzaci, unsúva uvangu i wizakum’bobomona ku `nsitu kuna ban’docikela, kuntwala mawombo mampasi mana bamvangila. “Bakundi balya yandi bawazu bam’bwela salu mu lulonga”, mu kambu cyali cimvele. Lunga kwandi `nkulu ono utuba ti “uswamini ku tiiti kunmona kaza ono uswamini mu `ntima kapodi kunmona ko”.

Ntangu ina mambu bene mába, Nando buna weka mu Luanda, muna kabalongukwa Filosofia. Mamonso mana mavyoka ku mbusa nandi i balyandi bamatambula i, ti njye kazabizi ko, zaba abubu ti bana bavonda nkomba Poly, bamweka bobo bacyenga uvonda “Manga Ndose Ntu” mu `mvu 1995. Ntangu batuma uvonda “João Ngende” Nando kaba vána Cimbyanga; ku Bairro 7 kayenda nandi, nkomb’andi Geninho i baana babwali ba tat’awu ncyento, Zezito i Miguel; ABB nandi uvuna kubaveka bwinji ketuma mavoma ke bakala limweka limwisi Zaíre livingana mu nzo ibiika ono ubavwanga JOLI-SOIR... Mamons’omo koko-abu bwinji kubavéngula vana nzo tat’awu Ngende, muna manga umona bana batuma bwinji kemvonda, mu ibila cimwana João Kanga wuncyento ono banáta ku Kin kekwela mu kambu kunswa tat’andi. Muna mawomo bwawu João Ngende kabíkanena lufwa mu bimbondo bina bamvuma mu `ntu, vana kati ku nzo-andi, mu lutumu lu bantu bana babasalanga yandi ku izombe i bana babalyanga bilya bibalambanga mama Deta i nwanga malavu mabasumbanga Mbatchi vana ilazi cyandi. Vavava ibwela lunjila bakulu bana batuba ti “tendekele: lisamvi to wipodi umona, kaza zinganzi zina zisweme muna si `ntoto kapodi kuzimona ko”. Mana befo tumona i tuyuwa ilumbu bene-cina vana Cimbyanga, matúbangananga ko, bwawu buke ti “mbeele aku ike mu lubundu ilwekeze, fyona menga yeke bevutula yawu mu lubundu”; `nsamu ku suka malenga. Bawombo bacitukwila João Ngende vana Cimbyanga bamwena ti bawu intí-sende, ti bawu nkolokoto imvése; bazimbangana monyo ti “mose kavitiili ko ku simu linka limwila kanikito useva ono wesidaka”; mambu babatúbanga ti muna bundu lyawu mwawu muke lukakuku i, muna yindu lyawu baana bonso ba Mafuka Binda nkanu bawolomoka muna bundu bene-lina bwinji ubaka bu colangena mízila vo bincololo bina bivubalele nsi-itu oyo tubakili kucimweka. Batomba utwika Ngende ku zu i bavwata luzimbu ti “lukatu lumweka tikwendila befo bonso, ibila yawu nzila Nzambi”.

Mu ilumbu bayenda kevonda Mbatchi vana Cimbyanga ndambu balonje ba bundu li católika bana basobila vawu balíla i bayánina Nzambi muna utala mpila mambu mana `mvele kamanga utemena umona va kati ku bwala. Muntu limonyo nandi bamatámanana ke zimpunya bwinji bavonda mu bimbondo va meso ma bawombo, i ngenza mwinya?! Mambu macyali i cyunda, “kyadi madi muntima”! Tuvyoka kumamwena cyunda ntangu tuyúwa ti tat’itu ncyento Rosária Imalu nandi utuba ti “bamazuza `nsamu... nkanu bwilu bayenda kemvonda muna nandi manga ubaka ono winkakula; bwabúna nkanu bavonda nawonso...” Befo tumína tufina bene-oto i tuvutula matondo ke Nzambi muna mbi zyonso zina zimoonista i balandangani ba F/R batuvangila vana Cimbyanga, bikilanga kwandi ABB, Luís Lourenço, Idíka, Faustino Mavambo (Makyadi), Alfredo Nyumba i bawombo banka. Tuvakula mamonso ke Nzambi ono wivanganga lufundusu lucyelika, lembu ti João Mbatchi usyala ayi ilemo mu `ntu i tonzo tunyíkuka mu ibila cibimbondo bina bantuuta.

Tubwila bangu uvinya i mu ilumbu cilándila Nando i Geninho banata tat’awu ku nzo `mbuku, ku Kizu, kuna kabukulwa mumpyokolo ngonda imvimba. Mumvu bene Nando kasabevutuka ko ku Luanda kelandangana nzo `nkanda; ukala ku Kizu ngonda wali mu ibila cicimbevo. Udengana ku Kizu ayi mama Brígida, `nkazi nkaka Zoze Baza, ono unata mwan’andi Luisa muna kepasulwa; kuna nzo `mbuku Kizu udengana ayi tata Ernesto Sita, ono ivandi uba mu cimbevo i uyenda ayi mwan’andi Natália.

Nando i nkomb’andi Geninho banangukwa ku Kizu bwinji uvutukwa ku Cimbyanga mu ngonda kumi yimvu 1995. Mumvu ulandila mwawu vanjyoko Nando kabiika Cimbyanga muna ukwenda Kabinda bwinji ubaka buvutukwila mu Luanda kelandangana ndongolo mu Seminário, mumvu `nmwali i `ntatu wu malonje ma Filosofia. Múna Luanda mwamuna Nando i balyandi basi Kabinda batambwila `nsamu lufwa lu Celestino Mombo Mvula mu mavanga ma bumpunya b’unwanya bi F/R, bina bim’bwílila mu nzila Cimbáli, mu kalu li VK, ntangu kabatomba ukwenda kebika byuma kunlilu Kabinda. Kala fyote tutambula dyaka `nsamu ono `mpuupu kavitilila ku Bairro 3 bwinji kebumba BB i balandangani bandi. Muna ibila bene-ocyo bangu izombe bana babazíngilanga vana Cimbyanga bacitukwila mu maala ma basi Zaíre.
Abu Nando kamánisa malonje ma Filosofia mu Luanda, uvutukwa mu Kabinda mumvu 1997 i usalila ku Seminário Propedêutico de mu `mvu 1998. Usala ayi `mpelo António Ndembe Ngoma bundikila “Loka-Mbwa” kati `mpelo Faustino Zau Pitra.

Kuntwala lumbu Nando utambula sangu italila Luís Lourenço ayi Idika bana babwilamena va Manterne, kuna RDC, ntangu banangukwa ku izombe muna ukwenda Boma kelimbula makanda mawu, vanji injwabu tuzabanga ko kana monyo bakele vo balyomba. Sumbu tukele tufwene zabanga ti mamonso mabi tivangila bali-itu va mongo `ntoto vavava twelamafutila. Bwawu buke ti “kanikito vangilanga walyaku mana njye lendeze bwinji bavangila”.

João Mbathi, lembu ti bantula ilemo mu `ntu, bamvanga mpasi mu tonzo ke bana bamamwena nyenze, nandi kasa balundila nganzi imvele ko; vana Cimbyanga, batatimini banka ba “unificação” kuma babavatilanga mayaka, utebe i byuma binka kunsítu “Mbatshi-Batshia” i muntu ubakosya kwawu nandi na João Ngende owo bayendila manengo i kasa bakuka ko kuntwala bumpunya buna bamvangila.

Ntangu BB kamabakana ku Holanda i bantinisa ke `mpuupu bwinji kizi bula-yawu zinkungu mu ibila cimambu ma nsi, João Mbatchi kasa baya ko buna bantumisa ke BB bwinji utomba amu Cabinda bananga bafwene ukwenda-yandi mu zinkungu ayi `mpuupu ku Brazzaville. Mamons’omo mamonisa ti nandi uzimbangana monyo zimbi zyonso zina bamvangila, uvakula kwandi mamonso ke Nzambi. Banmose podi kwawu ukuvula ibila cina minu imasonikena ti `ncinzi kele kumazimbangana monyo. Minu cipodi manga kumasonika ko mu ibila cibangu luvunu, bana belatomba kumatubila buna mamanga ubeela. Lembu ti minu cisamana kenzwena ko mamonso, kete ndambu mambu amama `ncinzi bene makele bwinji uzimwina bana bamazimbele tonina kuna mavanganena.


BUMA MBISI NANDO KAYIZA VUTUKWILANGA KU KABINDA?
Sumbu befo utiina minu iyivangila ku Bungu Fwana pré-classe, kucimweka i balyami banka balongukwa yami, Tati, Bêmbele, Fwema, Futi i tutanga tulembo, mu `mvu 1976-1977, `mvu uyalama Marta Fingu i Zabela Mwila (mwana lsaku ci Bayobisa). Yayoyo ntangu tubiika libwete li Cyowa muna kezingila ku bwala, ibila João Ngende masabukwa `nlilu, weka ku mbusa manya mu ibila cimambu mantoto Kabinda.
Vana minu ibutukwa, buna ti ibubu mwana `ncyo ivya mbazu ibwilu, ibila mwinda “chaminé” wawu ulumbama ku ciika vana ibalembekela ayi mam’ami, ono wu nkumbulika va si naku zaba ti koko mwana uba uzingama muna inlele ciika ina iba lula mbazu. Nando uvya ndala usu, livembo i libene linkonzo lucyento; injwabu ilemo cikele.
Ntangu tubazingila ku Bungu Fwana, ilumbu cimweka ibwilu, minu iyenda ku `nmoko macinu ma “merengue” mabapítumunanga tata João Iwana, kuna Bungu; vana tuba usákana minu imaka mu `mbulasi uba vana nganda nzo Caciano Mbamvu; kala fyote, lisamvi lina iba lipooka i minu kizi bwa va si vana ifwila ngamba. Bana baba-yami vawu basa mona ko i abu macinu mazitama, bantu batyamukwa i minu isyala vana. Isina abu ciwokila ngolo minuku cimonika ku nzo, mam’ami utelama muna ke mbilanga ku Bungu i wu ndenga vana ibwila mu `mbulasi, wu ndanguna i wu ndata ku nzo kuna ka mbanzimina i kizi bandulwa ti koko imona mpasi munkambu liyilu. Ba mbuumba mazi mambazu muna bwilu bene.
Ntangu ina tubalongukwa, mu izuka cinsákata tubalongukwelanga, baka kuntwala twiza kubálukwa tambwilanga ndongolo mu nzo Nzambi i ubatutwalisanga muna malonje manzo `nkanda mama Teresa Zovo. Muna nzo Nzambi ina tubalongukwelanga muba barrote imweka iyekama mu ibaka; cya ilumbu ocyo, kana bunsi bubeela, Bêmbele unyíkuna `nti bene i, minu abu iba mu ndambu ibaka, barrote bene iza ku mbwila mu `ntu, lusense luna luba mwawu lu ncómama; menga makumba mawombo, ayi maswela mu meso. Ba ndata ku nzo `nlonguso Bonifácio Sumbu ono wu ntobula ntumbu muna manga ubakana tétano. Mu ilumbu bene ivutukwa mu nzo `nkanda bwinji landangana utambula ndongolo. Buna ti zikubanu zimetona uziinga-yitu, vana ukwenda ku nzo `nkanda binkutu bikáki tubavwatanga i zisapatu zi “chupa cocó” mu malu.
Muna nkonga zikubanu zibakalanga ku Ntandu Buka muba mindele wali, bakundi ba nkaka Miguel Zinga, babazolanga ukwíza ku nzo kizi sumba mbizi ngulubu. Ciba ilumbu, zikubanu bene ayi `mpuupu, bayiza ku bwala kizi tuyanjilika mu macinu, kuna Bungu, batutwalila leite, zibulasi, zifoyo zi makarela, zi tronchu i zituteela usavu bimpila mumpila. Buna ti tutiniizi ko bwinji usábukwa Jubungu, nkumbu inka zikubanu zitulaanda ku bwala bwinji kutunata ku ntandu Buka, kuna zitumonisena `mboyo usavu i mambu mitalila isalu cinziingu. Kuntwala ndambu ulumbu, mu ibila cimvita wu baana bamama ayi `mpuupu, tusábukwa Lulondo muna kevengamena ku mbusa manya. Tuvyokila muna `mboyo maala mabasi Zaíre, i bizi kutunata Cimbyanga, banka ku `Nlundu Matende, banmose ku `Mfwiki i Seki-Zole.
Befo tusikamena va Cimbyanga, tuzingila i tulongukwela vawu `mboyo imvu. Vavana minu imanisina `ntafi malonje mabanda i mazongameze. Abu imanga ubaka bukwendila kuntwala, kelongukwa mu yonsoko nzo `nkanda nene yi Zaíre, iba liyindu li sonikena bispo Diocese Kabinda, Dom Paulino Fernandes Madeca, bwinji ku ntambula mu cinganga. Muntu unata `nkanda ono isonika, AJUF (André Justino Futi), muntangu bene-ina buna nandi mamánisa `ntafi agronomia ku Lwangu, kuna Mayombe ma RDC, i makota mu cinganga ci Mbanza Kongo. Tata Madeca utambula `nkand’ami i wu mpeka `mvutu `mbote. Mu `mvu 1992, muna ilumbu ci 19 cingonda sambwali, mwawu ikota mu Kabinda, munkangulu Inácio Brás, Tita (Mwana lufuntu Geraldo `Mfuka) i Filó vo Nené (mwana António Mateus i Pascoalina) bana balyata-yami bwilu bonso tonina ku Cimbyanga de kuna `nlilu Mbaka Nkosi, kuna idenganena ayi Teófilo Duda. Vana Mbaka Nkosi, sumbu usábukwa `nlilu, masodadi ma Zaíre mafuya nkutu ina inata, mamona mwawu buuku imweka isonika mfumu luyalu luntangu bene-ina kuna Zaíre, bitelila buuku bene “Mobutu Dignité pour l’Afrique”; baboonga buku bene bwinji isyala-yawu ibila, muna yindu lyawu, buuku Mobutu ipodi kwenda ku Ngola ko; vanji minu itomba ndambu zimbongo zina ibatula va koko, vanjyoko biza ku mputulwila buuku bene. Cintodi cimweka cinene ciba vawu minuku cibetebukwa monyo, ti masodadi ma Zaíre i bikilanga kwandi masodadi ma `mpuupu, ti masanzubula zibuuku vo zi kadernu zyonso ziba muna nkutu ina inata, nkanu badenga zifoto zibaana ba mama, kati zimbeele, i minu nkanu ibakana mambu manene vana `nlilu Mbaka Nkosi.

Amu Kabinda ivíkila ku nzo Manuel Guimarães, ku Vitória é Certa, bwezya kuntwala ikala ku nzo tata-ncyento Filomena Sita, ku Vala. Kwakuna inangukwina ntangu iyenda ke kota ku Seminário Propodêutico, kuna tudengana ayi Victor Manuel Fuka. Kuntwala `mvu mweka ikalila va Cyowa, mu `mvu 1993 iyenda mu Luanda kevanga Filosofia, kuna idenga Morias Púcuta, Silvino Mazunga babazitika teologia i Féliz Mavambu, Gabriel Zau babavanga ibubu teologia; Fernando Nyanji, Policarpo Futi Simão, Zau da Costa, João de Brito Luemba i João Baptista Ngimbi bawu idenga babazitika filosofia; João Gime Barros i Alexandre Mayimona bawu babavanga `mvu `nmwali wu filosofia.

Mu `mvu 1994, ti yaya Guimarães ve nkanu cisa vutukwa ko mu Luanda kevanga `mvu `nmwali wu malonje ma Filosofia, mu ibila ci nkanji baana batyagu bwinji umákina mu lupulanu. Mu `mvu 1995 cisavutukwa ko ku Luanda mu ibila ci cimbevo; bwabuna ivanga ulumbu biwombo ku Zaíre, kuna ibukulwa i kuna ivandi ilandangana cintodi bafika vondila Mwana Landu Ilikili ke bana batiina-yitu. Mu `mvu 1996, muna lusalusu lu tata Bonito Capita, ibaka zimbongo imákina mu lupulanu bwinji uvutukwa ku SMSCJ, muna Luanda, kezitika malonje ma Filosofia. Basi Diocese Kabinda bazitika-yami `mvu malonje 1996-1997 Ivo Domingos Luís Mabiala, Ermenegildo Óscar da Silva Gouveia, João Pedro Jorge Branda, José Manuel Wini Tati, João Cristôvão Mampumbo, Barnabé Mbonga Capita Macaia, Filipe Ruth Gomes Nzuzi, Pascoal Zau Congo Goma i Nelson Lopes de Oliveira.
Vana tuzitika ndongolo mu Luanda tuyiza amu Kabinda aku tuvangila estágio; minu icivangila kuna Seminário Propedêutico de Cabinda mu `mvu 1997-1998 i basala-yami `mpelo António Ndembe Ngoma (uba reitor) i `mpelo José Faustino Zau Pitra (uba director espiritual); ntangu bene-ina minu isimbila v’ikundu ci prefeito da disciplina. Muna nkonga bana bazitika-yami Filosofia umweka to ukota cimpelo, mwana mwisi bwala bitangwina Lelo, Cristôvão Mampumbo i muna nkonga bana batona-yami Filosofia ivandi umweka to uvitila cimpelo, Valério Gabriel. Mu ibila cimambu mampila mumpila befo tusa bevitila ko, tuvambukwa mu nzila zinka zina tubakila lutelo lu Nzambi. Lembu ti twisi belosukwela ko lizina lyandi muna intala bwangu bi tukutanganu tunsambu, tupodi zimbangana monyo ko bongamena Kristu i usámuna lyambu lyandi ke bana balimona mpwila. Nzambi ka tulemvukwela i ka tucindisa bwinji tulunga utembo byonso ayi intambu zimbene zitu zimanga lembekela ni upopa muna kutuvukumuna mu nzila zimbi. Bika Kristu ka kalanga-yitu i ka tulyasa mu nzila zi mwinda.

(À suivre...)
www.finetimepieces.net

 Comente este texto
 Paralerepensar


Comentário (0)

Deixe um comentário

Seu nome (obrigatório) (mínimo 3, máximo 255 caracteres) (checked.gif Lembrar)
Seu email (obrigatório) ( não será publicado)
Seu comentário (obrigatório) (mínimo 3, máximo 5000 caracteres)
 
Insira abaixo as letras que aparecem ao lado: DPXb (obrigatório e sensível. Utilize letras maiúsculas e minúsculas;)
 
Não envie mensagem ofensiva e procure manter um intercâmbio saudável com o seu correspondente, que com certeza busca dar o melhor de si naquilo que faz.
Seu IP será enviado junto com a mensagem.